Takibi Şikayete Bağlı Suçlar & Şikayet Süresi, Liste , Zamanaşımı

Takibi şikayete bağlı suçlar, ceza hukukunun en çok hak kaybına yol açan alanlarından biridir. Büromuzu ‘haklarım var mı?’ diye arayan insanların önemli bir kısmı, o arama sırasında zaten çok geç kalmış oluyor. Çünkü şikayete tabi suçlarda süre yalnızca altı aydır ve bu süre dolduğunda mahkeme kapısı kapanır. Peki hangi suçlar şikayete tabidir, hangileri savcılık tarafından otomatik olarak soruşturulur? Bu sorulara yanıt verirken karşılaştığım gerçek vakalara da yer veriyorum.

1- Şikayete Bağlı Suçlar Ne Demek?

Şikayete tabi suçlar; bir suçun soruşturulabilmesi ve kovuşturulabilmesi için mağdurun ya da zarar görenin şikâyette bulunmasının zorunlu olduğu suç kategorisidir. Bu suçlarda savcılık, suçu herhangi bir yolla öğrenmiş olsa bile harekete geçemez. Şikayet yoksa dosya açılmaz, soruşturma başlamaz.

Gündelik hayatta bu kavramla en çok şu durumlarda karşılaşılır: iki komşu arasında çıkan kavgada biri diğerini hafifçe yaraladı. Olayı gören bir üçüncü kişi durumu polise bildirdi. Ancak yaralanan kişi şikayetçi olmak istemiyorsa savcılık bu suç için harekete geçemez çünkü basit yaralama şikayete tabi bir suçtur. Öte yandan aynı kavgada birinin burnunu kırdığını varsayalım. Bu kez yaralama nitelik kazanır ve resen kovuşturulur; mağdur istemese de savcılık dosyayı işletmek zorundadır.

Şikayete tabi suçların bu şekilde düzenlenmesinin ardında bilinçli bir tercih yatar. Devlet bazı suçlarda tarafların kendi aralarında çözüm bulmasına öncelik tanımak ister. Özellikle aile içi uyuşmazlıklar, yakın çevre ilişkileri ve kişisel onur alanındaki suçlarda mağdurun iradesini belirleyici kılmak; hem daha adaletli bir çözüm zemini yaratır hem de yargı sistemini gereksiz iş yükünden korur.

Şikayete Bağlı Suçun Dört Temel Özelliği

Tüm bu anlattıklarımı dört temel özellikte özetlemek mümkündür:

▸  Şikayet olmadan soruşturma açılamaz: Savcılığın elinde delil bile olsa şikayetsiz dosya işletemez. Bu kural kesindir ve istisnası yoktur.

▸  Şikayet süresi hak düşürücüdür: Mağdur, fiilin ve failin her ikisini de öğrendikten itibaren 6 ay içinde şikayetçi olmazsa bu hak kalıcı olarak yitirilir. Süre geçtikten sonra hiçbir gerekçe bu hakkı geri getirmez.

▸  Şikayetten vazgeçmek davayı bitirebilir: Soruşturma aşamasında vazgeçme takipsizlik, kovuşturma aşamasında vazgeçme davanın düşmesi sonucunu doğurur. Resen kovuşturulan suçlarda bu etki söz konusu değildir.

▸  Uzlaştırma büyük çoğunlukla mümkündür: Şikayete tabi suçların önemli kısmında savcılık iddianame düzenlemeden önce uzlaştırma sürecini başlatmak zorundadır. Bu süreç hem daha hızlı hem daha az maliyetli bir çözüm sunar.

Aynı Suçun Hem Şikayete Tabi Hem Resen Kovuşturulan Hali Olabilir mi?

Evet  ve bu, uygulamada en çok karışıklık yaratan noktadır. Aynı suç tipinin bazı halleri şikayete tabi, bazıları resen kovuşturulur. Kasten yaralama bunun en çarpıcı örneğidir: basit yaralama şikayete tabi iken kemik kırığına, kalıcı ize veya tehlikeli alet kullanımına bağlı yaralama resen kovuşturulur. Hakaret suçunda da benzer tablo geçerlidir: sıradan bir hakaret şikayete tabi iken kamu görevlisine görevinden dolayı yapılan hakaret resen soruşturulur.

Bu çift yapı; hem mağdurun hem şüphelinin suçun tam olarak hangi maddesinden ve hangi fıkrasından yargılandığını bilmesini zorunlu kılar. Yanlış değerlendirme, mağdur açısından hakkın yitirilmesine, şüpheli açısından ise yanlış strateji kurulmasına yol açar.

Şikayete Tabi Suçlarda Zamanaşımı ve Şikayet Süresi Nasıl Birlikte İşler?

Şikayete tabi suçlarda iki ayrı süre birlikte çalışır ve bu ikisini birbirine karıştırmamak gerekir. Birincisi şikayet süresidir: mağdurun hem fiili hem faili öğrenmesinden itibaren 6 aydır ve hak düşürücüdür. İkincisi dava zamanaşımıdır: TCK m.66 kapsamında suçun ağırlığına göre değişen, en az 8 yıllık bir süre. Şikayet süresi bu tavan içinde kullanılmak zorundadır.

Pratikte en sık sorulan sorulardan biri şudur: ‘Suç üç yıl önce işlendi ama faili yeni öğrendim, şikayetçi olabilir miyim?’ Dava zamanaşımı dolmamışsa evet ancak 6 aylık şikayet süresinin ne zaman başladığını faili öğrenme tarihine göre ayrıca hesaplamak gerekir. Bu hesaplamayı atlayan başvurular zaman zaman hak kaybıyla sonuçlanmaktadır.

Yabancı Uyrukluların ve Tüzel Kişilerin Şikayet Hakkı Var mı?

Şikayet hakkı Türk vatandaşlarıyla sınırlı değildir. Türkiye’de bir suça maruz kalan yabancı uyruklu kişiler de aynı koşullarda şikayetçi olabilir; şikayet süresi ve diğer kurallar onlar için de geçerlidir. Tüzel kişiler  şirketler, vakıflar, dernekler ise yetkili organları aracılığıyla şikayet hakkını kullanır. Yönetim kurulu kararı olmadan bir şirket adına yapılan şikayet geçersiz sayılabilir; kurumsal davalarda bu ayrıntı sıklıkla gözden kaçmaktadır.

2- Şikayete Bağlı Suç ile Resen Kovuşturulan Suç Arasındaki Fark

Ceza davaları iki farklı mekanizmayla başlar. Bir suçu öğrenen savcılık, ya harekete geçmek zorundadır ya da mağdurun kapıyı çalmasını beklemek zorundadır. Bu ayrım salt teknik bir mesele değildir; mağdurun ve şüphelinin tüm haklarını doğrudan şekillendirir.

Resen kovuşturulan suçlarda savcılık; suç haberini nereden alırsa alsın  ihbar, basın haberi, başka bir soruşturmanın yan ürünü  harekete geçmek zorundadır. Mağdur istemese de, hatta şikayetçi olmayacağını söylese de soruşturma durdurulamaz. Adam öldürme, yağma, nitelikli cinsel saldırı bu kategoridedir.

Şikayete tabi suçlarda ise tablo tersine döner. Savcılığın elinde bilgi olsa bile mağdur şikayetçi olmadıkça dosya açılamaz.

Hangi Suçun Şikayete Tabi Olduğu Nasıl Anlaşılır?

Kanun maddesinde açıkça yazılı olmak zorundadır. ‘Mağdurun şikayeti üzerine ceza verilir’, ‘şikayet üzerine kovuşturulur’, ‘soruşturulması ve kovuşturulması mağdurun şikayetine bağlıdır’ gibi ibareler şikayete bağlılığın göstergesidir. Bu ibare yoksa suç resen kovuşturulur  herhangi bir varsayım söz konusu değildir.

3- Takibi Şikayete Tabi Suçlarda Şikayet Süresi Nasıl Hesaplanır?

Altı aylık şikayet süresi kuralda basit, uygulamada karmaşıktır. Sürenin başlangıç noktasını yanlış hesaplamak; hem hakkını kullanamamış mağdurlar hem de gereksiz yere koşturan şüpheliler yaratır.

Süre Ne Zaman Başlar?

TCK’nın 73. maddesi bu soruyu iki koşula bağlamıştır: mağdurun hem fiili hem de faili öğrenmiş olması. İkisi eş zamanlı gerçekleşmeyebilir ve süre, hangisi daha geç gerçekleştiyse o tarihten işlemeye başlar.

Gerçek bir vaka örüğüyle somutlaştırayım: Komşusu tarafından aracına zarar verilen birisi, hasarı o gün fark etti. Ancak güvenlik kamerası kaydını inceleme fırsatı bulana kadar failin kim olduğunu bilemedi; bunu üç ay sonra öğrendi. Hak düşürücü altı aylık süre, hasarın görüldüğü günden değil failin tanındığı günden itibaren başladı.

Hakaret Suçu İçin Özel Kural

Hakaret suçunda yasa koyucu ayrı bir güvence ekledi: mağdur faili kaç yıl sonra öğrenirse öğrensin, hakaret eyleminin üzerinden iki yıl geçmişse şikayet hakkı düşer. Bu hüküm; geçmişteki bir sözü yıllarca bekletip sonra silah gibi kullanmanın önüne geçmek için tasarlanmıştır.

Dava Zamanaşımı Tavan Görevi Görür

Altı aylık süre mutlak değildir; dava zamanaşımı süresiyle sınırlandırılmıştır. Bir suçun dava zamanaşımı sekiz yılsa, mağdur faili yedinci yılın sonunda öğrense bile kalan süre içinde şikayetini yapabilir. Süreyi hesaplarken yalnızca altı aya değil, olayın üzerinden ne kadar zaman geçtiğine de bakmak gerekir.

Şikayet Hakkı Kime Aittir, Mirasçılara Geçer mi?

Şikayet hakkı kişiye sıkı surette bağlıdır. Bu ifade hukuki bir klişe gibi görünse de pratikte çok somut sonuçlar doğurur. Hak sahibi olan kişi bizzat kullanmak zorundadır; kimse bir başkasının adına şikayetçi olamaz.

Tüzel Kişiler Şikayet Edebilir mi?

Evet. Şirket, vakıf veya dernek gibi tüzel kişiler de şikayet hakkını kullanabilir; ancak bunu yetkili organları aracılığıyla yapmak zorundadırlar. Yönetim kurulu kararı olmadan bir şirket adına yapılan şikayet geçersiz sayılabilir. Bu ayrıntı özellikle kurumsal müvekkillerde sıklıkla atlanan bir noktadır.

Mağdur Vefat Ederse Mirasçılar Şikayet Edebilir mi?

Hayır kural olarak miras yoluyla geçmez. Mirasçılar, şikayetçi sıfatıyla soruşturma başlatamaz. Tek istisna şudur: mağdur şikayet hakkını bizzat kullandıktan sonra vefat etmişse mirasçılar bu kez açık davaya katılan sıfatıyla dahil olabilir.

Birden Fazla Mağdur Varsa Her Biri Ayrı Ayrı Hesaplar

Her mağdurun şikayet hakkı bağımsızdır. Biri süreyi kaçırsa bile diğerlerinin hakkı etkilenmez. Bu durum özellikle toplu dolandırıcılık veya hakaret gibi çok mağdurlu davalarda önem kazanır; davaya katılan mağdurların bir kısmı süresinde, bir kısmı süre dışında kalabilir.

4. Şikayetten Vazgeçmek Ne Zaman İşe Yarar, Ne Zaman Yaramaz?

Müvekkillerimden en sık duyduğum cümlelerden biri şudur: ‘Karşı taraf şikayetini geri alacak, dava kapanır.’ Bu cümle bazen doğrudur, bazen büyük bir yanılgıdır. Hangisinin geçerli olduğu tek bir soruya bağlıdır: suç şikayete tabi mi, değil mi?

Şikayete Tabi Suçlarda Vazgeçmenin Etkisi

Soruşturma aşamasında şikayetini geri alan mağdur, savcılığın dosyayı kapatmasını sağlar buna takipsizlik kararı denir. Dava açıldıktan sonra, yani kovuşturma aşamasında vazgeçilirse mahkeme kamu davasının düşmesine hükmeder. Her iki durumda da yargılama sona erer. Ancak hüküm kesinleştikten sonra yapılan vazgeçmelerin bir önemi yoktur.

Resen Kovuşturulan Suçlarda Vazgeçmenin Önemi Yok

Mağdur ‘şikayetimi geri alıyorum’ dese de savcılık ve mahkeme yargılamaya devam eder. Bu suçlarda mağdurun tutumu cezanın ağırlığını etkileyebilir ama davayı durduramaz. Nitelikli yaralama, yağma veya cinsel suçlarda vazgeçmenin ‘her şeyi çözeceğini’ sanan pek çok kişi daha sonra ciddi hayal kırıklığı yaşamaktadır.

5. Takibi Şikayete Bağlı Suçlar —  Güncel Tam Liste

Aşağıdaki liste 5237 sayılı TCK‘da yer alan şikayete tabi suçları kapsamaktadır. Her suçun yanında hangi koşulda şikayete tabi olduğu belirtilmiştir; çünkü aynı suçun bazı halleri şikayete tabi, bazıları resen kovuşturulur.

Kişiye Karşı Suçlar

▸  Basit kasten yaralama (m.86/2) — Nitelikli haller (m.86/3 ve m.87) resen kovuşturulur

▸  Kasten yaralama suçunun ihmali davranışla işlenmesi — m.86/2 kapsamındakiler (m.88)

▸  Taksirle yaralama (m.89/1) — Bilinçli taksirle basit taksirle yaralama şikayete tabi; ağır hallerde (m.89/3-4) resen kovuşturulur

▸  Cinsel saldırı (m.102/1 ve m.102/2 ikinci cümle) — Nitelikli cinsel saldırı resen kovuşturulur

▸  Reşit olmayanla cinsel ilişki (m.104/1)

▸  Cinsel taciz (m.105/1)

▸  Tehdit suçunun basit hali (m.106/1 ikinci cümle) — Silahlı tehdit resen kovuşturulur

Özel Yaşam, İletişim ve Onur Suçları

▸  Konut dokunulmazlığını ihlal (m.116/1-2)

▸  İş ve çalışma hürriyetini ihlal (m.117/1)

▸  Kişilerin huzur ve sükûnunu bozma (m.123/1)

▸  Israrlı takip suçu (m.123/A)

▸  Hakaret suçu (m.125/1-2-3) — Kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret ve Cumhurbaşkanına hakaret şikayete tabi değildir

▸  Kişinin hatırasına hakaret (m.130/1-2) — Kamu görevlisinin hatırasına görevinden dolayı hakaret hariç

▸  Haberleşmenin gizliliğini ihlal (m.132/1-2-3)

▸  Kişiler arasındaki konuşmaların dinlenmesi ve kayda alınması (m.133/1-2-3)

▸  Özel hayatın gizliliğini ihlal (m.134/1-2)

Mal Varlığına Karşı Suçlar — TCK m.167/2 Koşuluyla

Aşağıdaki suçlar yalnızca TCK m.167/2’de sayılan yakın kişiler aleyhine işlendiğinde şikayete tabidir: eş, üstsoy, altsoy, kardeş, evlatlık, aynı konutta birlikte yaşanan kişi. Bu kapsam dışında işlenirse resen kovuşturulur.

▸  Hırsızlık (m.141) ve nitelikli hırsızlık (m.142/1-2-3)

▸  Hırsızlıkta daha az cezayı gerektiren haller (m.144/1)

▸  Kullanma hırsızlığı (m.146/1)

▸  Mala zarar verme (m.151/1-2) ve nitelikli hali (m.152/1-2)

▸  İbadethanelere ve mezarlıklara zarar verme (m.153/1)

▸  Hakkı olmayan yere tecavüz (m.154/1-2-3)

▸  Güveni kötüye kullanma (m.155/1) — Bu suçta m.167/2 koşulu aranmaz; her durumda şikayete tabidir

▸  Bedelsiz senedi kullanma (m.156/1)

▸  Dolandırıcılık (m.157/1) ve nitelikli dolandırıcılık (m.158/1-2)

▸  Dolandırıcılıkta daha az cezayı gerektiren hal (m.159/1)

▸  Kaybolmuş veya hata sonucu ele geçmiş eşya üzerinde tasarruf (m.160/1)

▸  Hileli iflas (m.161/1)

▸  Taksirli iflas (m.162/1)

▸  Karşılıksız yararlanma (m.163/1-2)

▸  Şirket veya kooperatifler hakkında yanlış bilgi (m.164/1)

▸  Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (m.165/1)

▸  Bilgi vermeme (m.166/1)

Diğer Şikayete Tabi Suçlar

▸  Açığa imzanın kötüye kullanılması (m.209/1)

▸  Aile hukukundan kaynaklanan yükümlülüğün ihlali (m.233/1)

▸  Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrının açıklanması (m.239/1-2-3 — dördüncü fıkra hariç)

▸  Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (m.234/3)

6. Takibi Şikayete Bağlı Olmayan Suçlar Nelerdir?

Şikayete tabi olmayan suçlar; kanunda açıkça şikayet koşulu öngörülmeyen ve savcılığın suçu öğrenir öğrenmez otomatik olarak harekete geçtiği suçlardır. Bu suçlarda mağdurun tutumu soruşturma başlatılması için belirleyici değildir.

Pratikte Ne Anlama Gelir?

Kavgada yaralanan biri ‘şikayetçi olmayacağım, bırakın gitsin’ diyor. Yaralanma basit seviyedeyse gerçekten işe yarar. Ama yaralanma nitelikli hale geldiyse  kemik kırığı, iz bırakan yara savcılık o beyanı dinlemek zorunda değil. Dosya devam eder.

Resen Kovuşturulan Başlıca Suçlar

▸  Kasten öldürme ve nitelikli öldürme suçları (m.81-83)

▸  Nitelikli kasten yaralama — ağır bedensel zarar, kemik kırığı, iz (m.86/3, m.87)

▸  İşkence ve eziyet suçları (m.94-96)

▸  Nitelikli cinsel saldırı — birden fazla kişiyle, silahla işlenen (m.102/2)

▸  Çocuğa karşı cinsel istismar (m.103)

▸  Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma (m.109)

▸  Yağma ve nitelikli yağma (m.148-149)

▸  Uyuşturucu ticareti ve üretimi (m.188)

▸  Kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret (m.125/3-a)

▸  Cumhurbaşkanına hakaret (m.299)

▸  Devlet kurumlarına ve sembollere alenen aşağılama (m.300-301)

▸  Zimmet, irtikap, rüşvet ve ihtilas suçları (m.247-252)

▸  Terörle ilgili suçlar (3713 sayılı Kanun)

▸  Resmi belgede sahtecilik (m.204-206)

▸  Hırsızlık ve dolandırıcılık — TCK m.167/2 dışındaki tüm mağdurlara karşı işlendiğinde

Sıkça Sorulan Sorular — Takibi Şikayete Bağlı Suçlar

Şikayet süresini kaçırdım, hâlâ şikayetçi olabilir miyim?

Kural olarak hayır. Şikayet süresi hak düşürücüdür; dolduğu anda o suç için şikayet hakkı kalıcı olarak düşer. Tek istisna: dava zamanaşımı süresi henüz dolmamışsa ve fiili geç öğrendiyseniz bazı durumlarda hesaplama farklılık yaratabilir. Bu soruyu kesin yanıtlamak için olayın tüm tarihlerini bir avukata aktarmanız gerekir.

Karşı taraf şikayetini geri alırsa dava düşer mi?

Yalnızca şikayete tabi suçlarda. Soruşturma aşamasında vazgeçme takipsizlik, kovuşturma aşamasında vazgeçme davanın düşmesi sonucunu doğurur. Resen kovuşturulan suçlarda — adam öldürme girişimi, yağma, nitelikli yaralama gibi — mağdurun vazgeçmesi yargılamayı durdurmaz.

Yakınım benim adıma şikayetçi olabilir mi?

Hayır. Şikayet hakkı kişiye sıkı surette bağlıdır ve bizzat kullanılmalıdır. Vekâletname verilen avukat şikayet yapabilir; ancak bu durumda da şikayet hakkı sahibinin iradesine dayanır. Hak sahibi vefat etmişse mirasçılar ancak zaten açılmış davaya katılan sıfatıyla dahil olabilir.

Kardeşim benden para çaldı  şikayetimi geri alırsam dava biter mi?

Evet. Kardeşler arasındaki hırsızlık TCK m.167/2 kapsamında olduğundan şikayete tabidir. Şikayetinizi soruşturma veya kovuşturma aşamasında geri alırsanız dava düşer. Ancak aynı kardeş bir komşudan çalsaydı şikayet şartı olmazdı ve vazgeçmenizin bir önemi kalmaz.

Şikayete tabi suçlarda uzlaştırma zorunlu mudur?

Uzlaştırma kapsamındaki şikayete tabi suçlarda savcılık, iddianame öncesinde uzlaştırma sürecini başlatmak zorundadır. Bu bir zorunluluktur; atlanırsa usul hatası oluşabilir. Uzlaştırma kapsamında olmayan şikayete tabi suçlarda ise bu zorunluluk yoktur.

Hakaret suçu için şikayet süresi ne kadardır?

Hakaret suçunda genel 6 aylık sürenin yanı sıra ayrı bir tavan vardır: hakaret eyleminin üzerinden iki yıldan fazla geçmişse şikayet hakkı düşer. Yani failin kimliğini beş yıl sonra öğrenseniz de artık şikayetçi olamazsınız.

Yasal Kaynaklar

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.73 — Şikayet süresi, hakaret istisnası ve birden fazla mağdur
• 5237 sayılı TCK m.66 — Dava zamanaşımı süreleri
• 5237 sayılı TCK m.167/2 — Yakın akrabalar bakımından şikayete bağlılık
• 5237 sayılı TCK m.86-89, m.102-105, m.109, m.116-117, m.123, m.125, m.130, m.132-134
• 5237 sayılı TCK m.141-166, m.209, m.233-234, m.239