Karşılıksız çek suçu, kanuni süresi içinde bankaya ibraz edilen çek hakkında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet verilmesiyle gündeme gelir. Uygulamada karşılıksız çek keşide etme suçu veya karşılıksız çek düzenleme suçu olarak da anılan bu fiilin koşulları ve yaptırımları, esas olarak 5941 sayılı Çek Kanunu’nda düzenlenmiştir.
Her ödenmeyen çek otomatik olarak ceza sorumluluğu doğurmaz. Çekin kanuni sürede ibraz edilmesi, banka işleminin usulüne uygun yapılması, şikâyetin süresinde ve yetkili icra ceza mahkemesine sunulması ile sorumlu kişinin doğru belirlenmesi gerekir. Aşağıdaki açıklamalar, güncel mevzuat çerçevesinde çek alacaklısı ve hakkında şikâyette bulunulan kişi bakımından sürecin temel noktalarını ele almaktadır.
Karşılıksız Çek Suçu Nedir?
Kanundaki teknik ifade, “çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme”dir. Bu nedenle yalnızca çekin ödenmemiş olması yeterli değildir. Çekin geçerli bir çek niteliği taşıması, süresinde muhatap bankaya sunulması ve karşılıksız kalan tutarın banka tarafından belirlenmesi gerekir.
Bu suç, Türk Ceza Kanunu’nda değil özel kanun niteliğindeki 5941 sayılı Çek Kanunu içinde düzenlenmiştir. Bu sebeple fail, yaptırım, şikâyet ve ödeme sonrası sonuçlar değerlendirilirken özel kanun hükümleri esas alınır.
5941 Sayılı Çek Kanunu’na Göre Karşılıksız Çek Suçu
5941 sayılı Kanun’un 5. maddesine göre, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulan çekle ilgili “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek bakımından adli para cezasına hükmedilebilir. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir.
Hükmedilecek adli para cezası, karşılıksız kalan çek bedelinden az olamaz. Bu hesapta bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu tutar ile kısmi ödemeler dikkate alınır. Günlük birim miktar ise somut olayda Türk Ceza Kanunu’nun 52. maddesi uyarınca mahkemece belirlenir. Bu nedenle yalnızca çek bedeline bakılarak kesin ceza hesabı yapılması doğru değildir.
Karşılıksız Çek Keşide Etme Suçu Ne Zaman Oluşur?
Karşılıksız çek düzenleme suçu olarak aranan fiil, çekin yalnızca imzalanmasıyla tamamlanmaz. Çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve hesapta yeterli karşılık bulunmadığı için “karşılıksızdır” işlemi yapılması gerekir.
Çekte teknik olarak “vade” değil, düzenleme tarihi bulunur. Ayrıca 5941 sayılı Kanun’un geçici 3. maddesi uyarınca 31 Aralık 2028 tarihine kadar, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ödenmek üzere bankaya ibrazı geçersizdir. Bu geçici kural, ileri tarihli çeklerde özellikle önem taşır.
Karşılıksız Çek Suçunun Şartları Nelerdir?
Ceza sorumluluğundan söz edilebilmesi için başlıca koşullar şunlardır:
- Belgenin kanunen çek sayılması ve zorunlu unsurları taşıması,
- Çekin, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulması,
- Hesapta kullanılabilir karşılığın tamamen veya kısmen bulunmaması,
- Hamilin talebi üzerine banka tarafından usulüne uygun “karşılıksızdır” işlemi yapılması,
- Şikâyetin hak sahibi tarafından süresinde yapılması,
- Çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü kişinin doğru belirlenmesi.
İbraz süreleri, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesinde düzenlenmiştir. Türkiye’de düzenlenip ödenecek çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde ibraz edilmelidir. Yurt dışı unsuru bulunan çeklerde bir veya üç aylık süreler gündeme gelebilir. Süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
Karşılıksız Çek Suçunda Sorumlu Kişi Kimdir?
Sorumluluk her durumda çeki fiilen imzalayan kişiye yüklenmez. Kanun, çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü kişiyi esas alır. Gerçek kişi hesabında bu kişi hesap sahibidir; çek başka biri tarafından temsil yetkisiyle imzalanmış olsa bile değerlendirme kural olarak hesap sahibi üzerinden yapılır.
Çek hesabı bir tüzel kişiye aitse mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi; böyle bir görevlendirme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişiler sorumluluk bakımından incelenir. Şirket unvanı, imza sirküleri, görev dağılımı ve çekin düzenlendiği tarih birlikte değerlendirilmelidir.
Karşılıksız Çek Suçunun Cezası Nedir?
Adli para cezasının gün sayısı ve bir gün karşılığı miktarı aynı şey değildir. Gün sayısı 5941 sayılı Kanun çerçevesinde; günlük tutar ise kişinin ekonomik ve kişisel durumu gözetilerek Türk Ceza Kanunu uyarınca belirlenir. Kesin sonuç, çek tutarı ve dosyadaki diğer verilere göre mahkeme kararında ortaya çıkar.
Adli para cezasının kesinleşmesi ve ödenmemesi hâlinde özel infaz hükümleri devreye girer. Genel uygulamayı merak edenler adli para cezasının infazı hakkındaki açıklamayı da inceleyebilir; ancak çek dosyalarında 5941 sayılı Kanun’daki özel hükümler ayrıca gözetilmelidir.
Karşılıksız Çek Şikâyet Süresi Ne Kadardır?
Karşılıksız çek suçu şikâyete bağlıdır. 5941 sayılı Kanun’un atıf yaptığı İcra ve İflas Kanunu’nun 347. maddesine göre şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır.
Uygulamada öğrenme tarihi çoğunlukla bankanın “karşılıksızdır” işlemini yaptığı tarihtir. Bununla birlikte süre hesabı; ibraz tarihi, banka kaşesi, kısmi ödeme ve şikâyet edenin sıfatı dikkate alınarak dosyaya özgü yapılmalıdır. Üç aylık süre geçirildiğinde ceza şikâyeti yönünden hak kaybı doğabilir; alacağın hukuk ve icra yollarıyla talep edilmesi ise ayrı kurallara tabidir.
Karşılıksız Çek Şikâyeti Nereye Yapılır?
Yetki bakımından çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer, çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer, hesap sahibinin yerleşim yeri veya şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesi seçenekleri gündeme gelebilir. Görevli ve yetkili mahkeme belirlenirken somut çek üzerindeki bilgiler esas alınmalıdır. Ankara’daki birimler için hazırlanan Ankara icra daireleri iletişim bilgileri yalnızca pratik erişim amacıyla kullanılabilir; ceza şikâyetinin icra müdürlüğüne değil mahkemeye sunulduğu unutulmamalıdır.
Banka Karşılıksız Çek Durumunda Ne Yapar?
Hamilin talebi üzerine banka, çekin arka yüzüne ibraz tarihini, hesap durumunu, ödediği miktarı ve karşılıksız kalan tutarı yazar; işlemi imzalayarak “karşılıksızdır” tespitini oluşturur. Hesapta kısmi karşılık varsa bu tutar hamile ödenir. Ayrıca banka, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için kanunda öngörülen ve dönemsel olarak güncellenen sorumluluk tutarı ölçüsünde ödeme yapmakla yükümlü olabilir.
Bankanın sorumluluk tutarı her yıl değişebildiğinden, işlem tarihindeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası düzenlemesi kontrol edilmelidir. Bankanın yaptığı ödeme çek hesabı sahibinin borcunu tümüyle sona erdirmez; ödenmeyen bakiye bakımından ceza şikâyeti ve alacağın tahsili yolları ayrıca değerlendirilebilir.
Ödeme ve Şikâyetten Vazgeçmenin Sonuçları
5941 sayılı Kanun’un 6. maddesine göre kişi; karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen öderse yargılama aşamasında davanın düşmesine karar verilir. Mahkûmiyet kesinleşmişse hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır.
Şikâyetten vazgeçme hâlinde de aynı sonuçlar uygulanır. Buna karşılık yalnızca ana paranın bir bölümünün ödenmesi veya taraflar arasında belgesiz bir ödeme görüşmesi yapılması kendiliğinden davayı sona erdirmez. Ödemenin kapsamı, tarihi ve dekont açıklaması ile şikâyetçinin beyanı dosyada açıkça ortaya konulmalıdır.
Karşılıksız Çek Suçunda Savunma ve Beraat Nedenleri
Her dosyada aynı savunmanın kullanılması doğru değildir. Beraat veya davanın sona ermesi sonucunu doğurabilecek hususlar, belgelere göre ayrı ayrı incelenir. Uygulamada özellikle şu konular önem taşır:
- Çekin zorunlu unsurlarından birini taşımaması,
- Kanuni ibraz süresinin geçirilmiş olması veya erken ibrazın geçersiz bulunması,
- “Karşılıksızdır” işleminin usulüne uygun yapılmaması,
- Şikâyet hakkının veya süresinin bulunmaması,
- Şikâyet edilen kişinin çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü kişi olmaması,
- İmzanın inkâr edilmesi, sahtecilik veya yetkisiz düzenleme iddiası,
- Tam ödeme ya da geçerli şikâyetten vazgeçme.
Salt ödeme güçlüğü yaşanması veya şirketin mali durumunun bozulması tek başına otomatik beraat nedeni değildir. Buna karşılık kast, kusur ve kişinin yükümlülük alanı somut olayın koşulları içinde değerlendirilir. Dosya kapsamına göre bir Ankara ceza avukatı ile delillerin ve sürelerin incelenmesi hak kaybını önleyebilir.
Yüz yüze görüşme ve yol tarifi bilgilerine Ankara ağır ceza avukatı bağlantısı üzerinden ulaşılabilir.
Birden Fazla Karşılıksız Çek Varsa Ne Olur?
5941 sayılı Kanun, yaptırımı “her bir çekle ilgili olarak” öngörür. Bu nedenle aynı kişiye ait birden fazla çek yaprağı hakkında ayrı değerlendirme ve ayrı yaptırım gündeme gelebilir. Çeklerin aynı ticari ilişki kapsamında verilmiş olması, kendiliğinden tek yaptırım uygulanacağı anlamına gelmez.
Bununla birlikte her çek yönünden ibraz, karşılıksız kalan miktar, şikâyet süresi, yetki ve sorumlu kişi ayrı kontrol edilmelidir. Dosyaların birleştirilmesi yargılama düzenine ilişkin olabilir; maddi sorumluluğu otomatik olarak tekleştirmez.
Karşılıksız Çek Şikâyet Dilekçesinde Neler Bulunmalıdır?
Dilekçede mahkeme, taraflar, çekin banka ve seri bilgileri, düzenleme ve ibraz tarihleri, karşılıksız kalan tutar, şikâyetin öğrenme tarihi, sorumlu kişi ve talep açıkça gösterilmelidir. Çek aslı veya onaylı örneği, banka işlem kaydı, ödeme belgeleri ve tüzel kişi söz konusuysa ticaret sicili kayıtları delil olarak sunulabilir.
Hazır bir metindeki bilgileri değiştirmek çoğu zaman yeterli olmaz. Yanlış kişiye yöneltilen, süresi açıklanmayan veya yetkili mahkemesi belirlenmeyen şikâyet hak kaybına yol açabilir.
Karşılıksız Çek Suçu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Karşılıksız çek vermenin cezası nedir?
Her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezası ve çek düzenleme ile çek hesabı açma yasağı uygulanabilir. Adli para cezası, karşılıksız kalan tutardan az olamaz.
Karşılıksız çek suçunda şikâyet süresi kaç aydır?
Şikâyet, fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır. Uygulamada öğrenme tarihi çoğu kez “karşılıksızdır” işlemi tarihidir.
Karşılıksız çek şikâyeti savcılığa mı yapılır?
Hayır. Şikâyet, görevli ve yetkili icra ceza mahkemesine yapılır. Cumhuriyet başsavcılığına genel suç duyurusu yapılması doğru başvuru yolu değildir.
Çek bedeli ödenirse ceza kalkar mı?
Karşılıksız kalan bedel, kanunun aradığı ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenirse yargılamada dava düşer; kesinleşmiş mahkûmiyet varsa hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır.
Şikâyetten vazgeçilirse ne olur?
Şikâyetten vazgeçme hâlinde de Kanun’un 6. maddesindeki sonuçlar uygulanır. Beyanın dosyaya usulüne uygun sunulması gerekir.
İleri tarihli çek erken ibraz edilebilir mi?
31 Aralık 2028 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek üzere bankaya ibrazı geçersizdir.
Karşılıksız çek suçunun faili şirket midir?
Ceza sorumluluğu gerçek kişilere aittir. Tüzel kişi hesabında mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi veya kanundaki koşullara göre yönetim organındaki gerçek kişiler incelenir.
Karşılıksız çek alacağı ayrıca icraya konulabilir mi?
Evet. Ceza şikâyeti ile çek bedelinin icra veya hukuk yollarıyla tahsili farklı süreçlerdir. Şikâyet süresinin kaçırılması, alacağın her durumda sona erdiği anlamına gelmez.
Sonuç
Karşılıksız çek suçunda sonuca yalnızca çekin ödenmemiş olmasına bakılarak ulaşılamaz. Düzenleme ve ibraz tarihleri, banka işlemi, karşılıksız kalan tutar, şikâyet süresi, yetkili mahkeme ve çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü kişi birlikte incelenmelidir.
Özellikle üç aylık şikâyet süresi kısa olduğundan hamilin banka kaydını gecikmeden temin etmesi; hakkında şikâyet bulunan kişinin ise hesap yetkisi, şirket kayıtları ve ödeme belgelerini zamanında sunması önemlidir. Büro ve çalışma alanları hakkında bilgi almak için Ankara avukat iletişim sayfası ziyaret edilebilir. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayın hukuki değerlendirmesinin yerini tutmaz.
İlgili Makaleler
Hazırlayan: Av. Gökhan Yılmaz – Ankara 2 No’lu Barosu, Sicil No: 3148
Son güncelleme: 23 Eylül 2026
