Kısa Süreli Kaçma Disiplinsizliği ve Cezası

Kısa süreli kaçma disiplinsizliği, asker kişinin kıtasından veya görev yerinden yedi günü aşmayacak biçimde uzaklaşması ve bu süre içinde kendiliğinden dönmesi ya da mesaiye gitmemesidir. Uygulamada kısa süreli kaçma cezası şeklinde aranmakla birlikte hukuken bu ifade bir ceza adı değildir. Fiil, 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 19/1-b maddesinde düzenlenen ve hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektiren bir disiplinsizliktir. Olayın yedi günlük süreyi aşması, dönüşün kendiliğinden gerçekleşmemesi veya personelde askerlikten kaçma iradesinin bulunması hâlinde değerlendirme disiplin hukuku sınırlarını aşarak firar suçu yönünden yapılabilir.

1. Kısa Süreli Kaçma Disiplinsizliği Nedir?

6413 sayılı Kanun m.19/1-b’ye göre kısa süreli kaçmak; kıtasından veya görev yerinden yedi günü aşmayacak ve bu süre içinde kendiliğinden gelecek şekilde kaçmak veya mesaiye gitmemektir. Tanımda üç unsur birlikte yer alır: kıta ya da görev yerinden izinsiz uzaklaşma, uzak kalınan sürenin yedi günü aşmaması ve personelin bu süre içinde kendiliğinden dönmesi.

Fiil yalnızca kışla kapısından çıkıp uzaklaşmakla gerçekleşmez. Kanun, kabul edilebilir bir mazeret bulunmaksızın mesaiye gitmemeyi de aynı bentte düzenler. Yine de her geç kalma veya yoklamada bulunmama hâli doğrudan kısa süreli kaçma sayılamaz. Önce personelin hangi saatlerde görevli olduğu, izin ya da rapor kaydının bulunup bulunmadığı ve amirleriyle nasıl iletişim kurduğu ortaya çıkarılmalıdır.

2. Kısa Süreli Kaçma Cezası Nedir?

Arama dilinde kullanılan “kısa süreli kaçma cezası”, ilgili fiil nedeniyle uygulanan hizmet yerini terk etmeme cezasını ifade eder. Bu cezada personel, mesai bitiminden sonra görev yaptığı yerden ayrılamaz ve cezanın yerine getirilmesi için belirlenen yerde bulunur. Cezanın süresi ve uygulanma şekli, personelin statüsü ile kararın disiplin amiri veya disiplin kurulu tarafından verilmesine göre belirlenir.

Hizmet yerini terk etmeme cezası, uyarma ve kınamaya göre daha ağır bir yaptırımdır. Özlük ve disiplin kayıtlarına işlenir; ayrıca puan hesabına katılır. Dolayısıyla mesele, cezanın kaç gün uygulanacağından ibaret değildir. Aynı kayıt daha sonra sözleşme yenileme, atama veya ayırma dosyasında yeniden karşınıza çıkabilir.

3. Kısa Süreli Kaçmanın Şartları Nelerdir?

Kısa süreli kaçma disiplinsizliğinin oluşabilmesi için olayın kanuni tanıma tam olarak uyması gerekir. Disiplin hukukunda kıyas yoluyla yeni bir disiplinsizlik oluşturulamaz. Somut olayda aşağıdaki hususlar ayrı ayrı belirlenmelidir:

1. Asker kişinin kıtasından veya görev yerinden uzaklaşması: Ayrılığın emir ve izin düzenine aykırı olması gerekir.
2. Sürenin yedi günü aşmaması: Başlangıç ve bitiş zamanı tutanak, yoklama, kamera kaydı, giriş-çıkış kaydı ve diğer belgelerle belirlenmelidir.
3. Kendiliğinden dönüş: Personelin yakalanmadan veya zorla getirilmeden kendi iradesiyle dönmesi aranır.
4. Mazeretin bulunmaması: Sağlık, ulaşım engeli veya başka bir zorunluluk ileri sürülmüşse bunun kabul edilebilirliği araştırılmalıdır.
5. Kusurluluk: Personelin emir ve görev düzenine aykırı hareket ettiğini bilerek davranması gerekir.

Bu şartlardan birinin bulunmaması, fiilin başka bir disiplin maddesi kapsamında değerlendirilmesini veya hiç disiplin cezası verilmemesini gerektirebilir. Özellikle birkaç saatlik yokluk, görevlendirme konusundaki belirsizlik ya da amirin bilgisi dâhilindeki ayrılışlarda olayın doğrudan kısa süreli kaçma olarak nitelendirilmesi isabetli olmayabilir.

4. Kısa Süreli Kaçma ile Firar Suçu Arasındaki Fark

Kısa süreli kaçma disiplinsizliği ile firar suçu aynı olaydan hareketle gündeme gelebilse de hukuki nitelikleri farklıdır. Kısa süreli kaçma 6413 sayılı Kanun kapsamında disiplin yaptırımı doğurur. Firar ise şartları oluştuğunda 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu kapsamında ceza soruşturması ve kovuşturmasına konu olan bir suçtur.

Ayrım yapılırken yalnızca takvim hesabına bakılmaz. Uzak kalınan süre, personelin yakalanması ya da kendiliğinden dönmesi, hastaneye veya başka bir resmî makama başvurması ve askerlikten kaçma iradesini gösteren davranışları birlikte ele alınır. Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 20.10.2022 tarihli, E.2021/23344, K.2022/14486 sayılı kararında hastaneye başvuru, kişinin kendiliğinden dönüş iradesi ve temadinin kesilmesi bakımından değerlendirilmiş; yedi günlük unsur gerçekleşmediğinden eylemin firar suçu değil disiplin hukuku kapsamında kaldığı kabul edilmiştir.

Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 31.05.2022 tarihli, E.2021/24149, K.2022/10415 sayılı kararında da yedi günlük sürenin dolmaması ve personelin kendiliğinden teslim olması nedeniyle firar suçundan kurulan mahkûmiyet hükmü hukuka uygun bulunmamıştır. Bu kararlar her yedi günden kısa ayrılığın mutlaka cezasız kalacağı anlamına gelmez; ceza sorumluluğu doğmayan eylem disiplin yaptırımına konu olabilir.

Firar suçunun ceza hukuku bakımından ayrıntılı değerlendirilmesi için firar suçu ve cezası hakkındaki açıklamalar ayrıca incelenebilir.

5. Hizmet Yerini Terk Etmeme Cezası

6413 sayılı Kanun m.19’da emre itaatsizlik, kısa süreli kaçma, izin süresini geçirmek ve hizmete mahsus eşyaya zarar vermek hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektiren disiplinsizlikler arasında sayılmıştır. Kısa süreli kaçma nedeniyle yaptırım belirlenirken fiilin oluş biçimi, uzak kalınan süre, görevin niteliği, operasyon veya nöbet düzenine etkisi ve personelin geçmiş disiplin durumu dikkate alınır.

Disiplin amirinin ceza verme yetkisi sınırsız değildir. Fiilin hangi bent kapsamında kaldığı, personelin savunmasının alınıp alınmadığı, kararın yetkili makam tarafından verilip verilmediği ve gerekçenin delillerle uyumlu olup olmadığı denetlenebilir. Disiplin kurulu tarafından tesis edilen işlemlerde de kurulun oluşumu, toplantı ve karar yeter sayısı ile dosyanın süresinde karara bağlanması önem taşır.

6. Kısa Süreli Kaçma Kaç Disiplin Puanıdır?

6413 sayılı Kanun’a ekli disiplin ceza puanları cetveline göre hizmet yerini terk etmeme cezası, disiplin amiri tarafından verilmişse 3,5 disiplin puanı; disiplin kurulu tarafından verilmişse 4,5 disiplin puanı olarak hesaplanır. Puan hesabında fiilin adı değil, verilen cezanın türü ve cezayı veren makam esas alınır.

Disiplin puanı özellikle disiplinsizliği alışkanlık hâline getirme gerekçesiyle ayırma süreçlerinde önemlidir. Danıştay 12. Dairesinin 05.03.2024 tarihli, E.2020/2892, K.2024/1048 sayılı kararında yalnızca ceza sayısının yeterli olmadığı; Kanun’a ekli cetvele göre hesaplanan puanın yasal eşiklere ulaşıp ulaşmadığının belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Bir disiplin cezası sonradan sicil değerlendirmesine veya başka bir personel işlemine dayanak yapılmışsa inceleme yalnızca ilk cezayla sınırlı tutulmaz. Sonraki işlemin kendi şartları da dosya üzerinden kontrol edilir. Değerlendirme kayıtlarına doğrudan etki eden işlemlerde sicil iptal davası koşulları söz konusu olabilir.

7. Yedi Günlük Süre Nasıl Hesaplanır?

Yedi günlük süre hesabında personelin kıta veya görev yerinden fiilen ayrıldığı an ile kendiliğinden döndüğü, yakalandığı ya da resmî makamla temas ederek kaçma hâlini sona erdirdiği an belirlenir. Dosyada yalnızca tarihlerin bulunması saat hesabının önemsiz olduğu anlamına gelmez. Sınırda kalan olaylarda ayrılış ve dönüş saatleri hukuki nitelendirmeyi değiştirebilir.

Yedi günün aşılması önemlidir; fakat buradan hareketle olayın hiçbir inceleme yapılmadan belirli bir suç tipine dönüştüğü söylenemez. Askeri Ceza Kanunu’nda aranan diğer maddi ve manevi unsurlar da araştırılır. Uzak kalma süresi uzadığında ise dosyanın yalnızca disiplin hukuku içinde kalacağı varsayımı ciddi risk doğurur.

8. Mesaiye Gitmemek Kısa Süreli Kaçma Sayılır mı?

Kanun, kıtadan veya görev yerinden kaçmanın yanında mesaiye gitmemeyi de açıkça düzenlemiştir. Personelin görev yerine hiç gelmemesi bu kapsama girebilir. Yine de önce görev çizelgesinin personele bildirilip bildirilmediğine, izin veya istirahat kaydı bulunup bulunmadığına ve amirin bilgisi dâhilinde başka bir görevlendirme yapılıp yapılmadığına bakılmalıdır.

Mesaiye gelmeme fiilinin hangi disiplin maddesine uyduğu olayın süresine ve personelin statüsüne göre değişebilir. İdare, aynı davranışı farklı disiplin hükümlerinden dilediğine dayandırma serbestisine sahip değildir. Kararda fiilin neden özellikle m.19/1-b kapsamında kabul edildiği gösterilmelidir.

9. Kendiliğinden Birliğe Dönme Şartı

Kendiliğinden dönüş, kısa süreli kaçma tanımındaki belirleyici unsurlardan biridir. Kolluk tarafından yakalanıp birliğe teslim edilen personel ile kendi iradesiyle dönen personelin durumu aynı değildir. Öte yandan hastaneye, askerlik şubesine veya kolluğa başvurulması da bazı dosyalarda dönüş iradesini ortaya koyabilir. Burada başvurunun zamanı ve amacı önem kazanır.

Yargı kararlarında kullanılan “dehalet kastı”, personelin kaçma hâlini sona erdirerek askerî makama dönme iradesini ifade eder. Bu iradenin yalnızca sözle ileri sürülmesi değil; davranışlarla desteklenmesi gerekir. Hastane kaydı, telefon görüşmesi, yolculuk bileti, nizamiyeye giriş kaydı veya amire gönderilen mesajlar bu değerlendirmede önem taşıyabilir.

10. Mazeret ve Sağlık Raporunun Cezaya Etkisi

Sağlık sorunu, ulaşım engeli veya ailevi zorunluluk her durumda otomatik mazeret oluşturmaz. Olayın zamanı ile belge arasında bağ bulunmalı ve personelin makul olan ilk anda amirini bilgilendirip bilgilendirmediği incelenmelidir. Özellikle ayrılıştan sonra alınan sağlık raporunun, ayrılış anındaki davranışı haklı gösterip göstermediği ayrıca değerlendirilir.

Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 17.01.2024 tarihli, E.2023/167, K.2024/25 sayılı kararında, görev mahallinden ayrıldıktan sonra alınan rapor geçerli mazeret kabul edilmemiştir. Demek ki dosyada bir sağlık raporunun bulunması tek başına sonucu belirlemez. Raporun ne zaman ve hangi şikâyet üzerine düzenlendiği, personelin o sırada hareket edebilme durumu ve amirine haber verip vermediği açıklığa kavuşturulmalıdır.

11. Kısa Süreli Kaçma Disiplin Soruşturması

Disiplin soruşturmasında olayın başlangıç ve bitiş zamanı, görev çizelgesi, yoklama tutanakları, izin ve rapor kayıtları, tanık anlatımları ve personelin dönüş biçimi araştırılmalıdır. İsnat, savunma istem yazısında açıkça belirtilmeli; personelin hangi tarih ve saatler arasında hangi görev yerine gelmediği anlaşılır biçimde gösterilmelidir.

Soruşturma raporuna yalnızca “kısa süreli kaçtı” yazılması yeterli olmaz. Ayrılışın ne zaman başladığı, nasıl sona erdiği ve neden m.19/1-b kapsamında görüldüğü gerekçede açıklanmalıdır. Personelin lehine olan deliller toplanmamış veya tutanaklar arasındaki çelişki giderilmemişse ceza işleminin dayanağı tartışmalı hâle gelir.

Aynı kayıtlar daha sonra personelin güvenilirliği veya gizlilik dereceli bir göreve uygunluğu bakımından kullanılmış olabilir. Böyle bir durumda disiplin cezasıyla güvenlik incelemesini birbirine karıştırmamak gerekir; iki işlem farklı hukuki dayanaklara sahiptir. Kişi güvenlik belgesi sorgulama ve belge verilmemesine karşı başvuru yolları da güvenlik işleminin kendi gerekçesine göre ele alınır.

Savunma Hakkı

Personel, isnat edilen fiili ve dayanak delilleri öğrenebilecek şekilde savunmaya davet edilmelidir. Savunmada yalnızca mazeret anlatılmamalı; olayın hangi kanuni unsurunun oluşmadığı da açıklanmalıdır. Savunma isteminde belirtilmeyen yeni bir fiilin ceza kararına esas alınması, etkili savunma hakkını ihlal edebilir.

12. Kısa Süreli Kaçma Cezasına İtiraz

İtiraz yolu; cezayı veren makam, personelin statüsü ve kararın türü dikkate alınarak belirlenmelidir. Tebliğ belgesindeki başvuru yolu ve süresi kontrol edilmeli, başvuru son güne bırakılmamalıdır. İtiraz dilekçesinde zaman çizelgesi oluşturulması, ayrılış ve dönüş saatleriyle mazeret belgelerinin aynı sıra içinde sunulması ispat bakımından yararlıdır.

İtiraz yalnızca cezanın ağır olduğu iddiasına dayandırılmamalıdır. Yetki, kanuni tanıma uygunluk, savunma hakkı, delillerin yeterliliği, mazeretin değerlendirilmesi ve ölçülülük ayrı başlıklarla ele alınmalıdır. İtirazın hangi tarihte teslim edildiğini gösteren evrak kaydı muhafaza edilmelidir.

13. Kısa Süreli Kaçma Cezası İptal Davası

Yargı denetimine açık bir hizmet yerini terk etmeme cezasına karşı, yazılı bildirimi izleyen günden itibaren genel olarak 60 gün içinde görevli idare mahkemesinde iptal davası açılır. Ancak 6413 sayılı Kanun’un yargı denetimine ilişkin 43. maddesi personelin statüsüne ve cezanın türüne göre sınırlamalar içerdiğinden, dava hakkı somut karar üzerinden değerlendirilmelidir.

İptal davasında işlem; yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden incelenir. Süre hesabının yanlış yapılması, kendiliğinden dönüşün göz ardı edilmesi, kabul edilebilir mazeretin gerekçesiz reddedilmesi, savunma hakkının sınırlandırılması veya cezayı yetkisiz makamın vermesi iptal nedeni olabilir.

Davanın açılması disiplin cezasının uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. İşlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması şartları birlikte bulunuyorsa yürütmenin durdurulması talep edilebilir.

14. Kısa Süreli Kaçma Uzman Erbaş Sözleşme Feshine Neden Olur mu?

Kısa süreli kaçma nedeniyle verilen tek bir disiplin cezası, her olayda uzman erbaş sözleşmesinin kendiliğinden feshedilmesi sonucunu doğurmaz. Sözleşme feshi için dayanılan özel mevzuat hükmünün şartları ayrıca oluşmalıdır. Personelin yalnızca disiplin cezası almış olması ile “kendisinden istifade edilemeyecek personel” sayılması aynı işlem değildir.

Danıştay 12. Dairesinin 22.03.2022 tarihli, E.2019/5662, K.2022/1346 sayılı kararında, daha önce kısa süreli kaçma nedeniyle ceza alan uzman erbaş hakkında sonraki olay da gözetilerek tesis edilen sözleşme feshi hukuka uygun bulunmamış; yönetmelikte aranan istifade edilememe şartlarının gerçekleşmediği kabul edilmiştir. Buna karşılık Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun E.2023/167, K.2024/25 sayılı kararında görev mahallinden izinsiz ayrılmanın görevin niteliğiyle birlikte değerlendirilmesi sonucunda fesih işlemi hukuka uygun bulunmuştur.

İlk bakışta farklı görünen bu sonuçların sebebi, dosyaların aynı olmamasıdır. Ayrılığın gerçekleştiği yer, görevin operasyonel niteliği, önceki cezalar, ileri sürülen mazeret ve fesih işleminde dayanılan hüküm kararı değiştirebilir. Konunun sözleşme hukuku yönü için uzman erbaş sözleşme feshi makalesine bakılabilir.

15. Kısa Süreli Kaçma Nedeniyle TSK’dan Ayırma

Disiplin puanlarının kanundaki eşiğe ulaşması veya fiilin ayrıca bir ayırma sebebi oluşturması hâlinde TSK’dan ayırma süreci başlatılabilir. Burada yalnızca kaç adet ceza bulunduğunu saymak hatalıdır. Her cezanın puanı, verildiği tarih, cezayı veren makam ve kesinleşme durumu dosya üzerinden tek tek kontrol edilmelidir.

Kısa süreli kaçma olayının başka davranışlarla birleşmesi de değerlendirmeyi değiştirebilir. Görev yerini izinsiz terk ettikten sonra alkol kullanma, silah kullanma veya hizmet güvenliğini tehlikeye düşürme gibi ek fiiller, yalnızca m.19/1-b kapsamında ele alınmayabilir. İdare, hangi eyleme hangi hukuki sonucu bağladığını kararında açıkça göstermelidir.

16. Kısa Süreli Kaçma Emsal Kararları

17. Sonuç

Kısa süreli kaçma dosyalarında gün hesabı önemlidir; fakat dosyanın tamamı bundan ibaret değildir. Ayrılışın başladığı saat, dönüş biçimi, varsa mazeret belgeleri ve personelin o süre içindeki davranışları hukuki nitelendirmeyi değiştirebilir. Özellikle kendiliğinden dönüş ile yakalanarak teslim edilme arasındaki fark gözden kaçırılmamalıdır.

Ceza daha sonra sözleşme feshine veya TSK’dan ayırmaya dayanak yapılmışsa, ikinci işlemin şartları da bağımsız biçimde ele alınmalıdır. Soruşturma tutanakları, savunma evrakı ve tebliğ belgeleri görülmeden sağlıklı bir kanaate varmak güçtür. Bu nedenle dosyanın bir askeri dava avukatı tarafından bütün belgeler üzerinden incelenmesi hak kaybı riskini azaltabilir.

Kaynakça

1. 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu.
2. 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu.
3. Danıştay Karar Arama Sistemi.
4. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, E.2021/23344, K.2022/14486; E.2021/24149, K.2022/10415.
5. Danıştay 12. Dairesi, E.2019/5662, K.2022/1346; E.2020/2892, K.2024/1048.
6. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E.2023/167, K.2024/25.