Üste saygısızlık, Türk Silahlı Kuvvetleri disiplin hukukunda en sık uygulanan disiplinsizlik türlerinden biridir. Ancak uygulamada çoğu zaman her sözlü tartışma, her telefon görüşmesi veya her sert ifade “üste saygısızlık” olarak değerlendirilmekte; bu durum hukuki açıdan ciddi tartışmalara yol açmaktadır.
Oysa 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu uyarınca bir davranışın üste saygısızlık sayılabilmesi için belirli unsurların birlikte gerçekleşmesi gerekir. Bu makalede üste saygısızlık kavramı, hizmet unsuru, kast unsuru ve yargı kararları çerçevesinde kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.
6413 Sayılı Kanun’a Göre Üste Saygısızlık
6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 17. maddesinde üste saygısızlık şu şekilde tanımlanmıştır:
Hizmette veya hizmete ilişkin hâllerde üste gösterilmesi gereken saygıyı kasıtlı olarak göstermemek veya yetkili olduğu durumlarda üstün yapmış olduğu ikaz, tenkit veya muahezeyi saygı ile kabul edip dinlememek.
Bu tanımdan anlaşılacağı üzere üste saygısızlık fiilinin oluşabilmesi için üç temel unsur bulunmaktadır:
- Hizmet veya hizmete ilişkin hâl bulunmalıdır.
- Üste karşı saygı yükümlülüğü ihlal edilmelidir.
- Davranış kasıtlı olmalıdır.
Bu unsurlardan biri dahi yoksa disiplin suçu oluşmaz.
Hizmet Kavramı Nedir? (TSK İç Hizmet Kanunu)
Hizmet kavramının doğru anlaşılması, üste saygısızlık değerlendirmesinde kritik öneme sahiptir.
Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’nda hizmet;
Kanunlarla ve nizamlarda yapılması veya yapılmaması yazılmış olan hususlarla, amir tarafından yazı veya sözle emredilen veya yasak edilen işlerdir.
Bu tanıma göre bir davranışın hizmet kapsamında değerlendirilebilmesi için ortada somut bir görev icrası veya amir tarafından verilmiş bir emir bulunmalıdır.
Görev yerinde gerçekleşen her olay hizmet sayılmaz. Mesai saatleri içerisinde yapılan her konuşma hizmete ilişkin hâl olarak kabul edilemez. Emir verilmemişse, görev icrası sürmüyorsa ve hiyerarşik yetki kullanılmıyorsa, hizmet unsurunun oluştuğu söylenemez.
İdari yargı kararlarında da hizmet kavramının dar yorumlanması gerektiği vurgulanmaktadır.
Üste Saygısızlıkta Kast Unsuru
Disiplin hukukunda da ceza hukukuna benzer şekilde manevi unsur aranır. 6413 sayılı Kanun kapsamında üste saygısızlık fiilinin oluşabilmesi için üstlük makamına karşı bilinçli bir saygı göstermeme iradesi bulunmalıdır.
Anlık gerilim, olayın heyecanı veya iletişim kazası niteliğindeki ifadeler her zaman kastı göstermez. Özellikle taraflar arasında önceden var olan bir husumetin bulunmaması, personelin sicilinin olumlu olması ve olayın ani gelişmesi kastın yokluğunu gösterebilir.
Ankara İdare Mahkemesi ve Ankara Bölge İdare Mahkemesi kararlarında, olayın heyecanıyla söylenen ifadelerin bilinçli saygısızlık kastı taşımaması halinde disiplin cezasının hukuka aykırı olduğu yönünde kararlar verilmiştir.
Telefon Görüşmeleri ve Üste Saygısızlık
Uygulamada üste saygısızlık isnatlarının önemli bir kısmı telefon görüşmelerine dayanmaktadır. Ancak telefon görüşmesinde geçen her sert ifade disiplin suçu oluşturmaz.
Açık bir emir reddi bulunmuyorsa, görev icrası sırasında üstlük makamı hedef alınmamışsa ve bilinçli bir küçük düşürme iradesi yoksa, olay disiplin hukuku kapsamında değil idari iletişim sorunu kapsamında değerlendirilmelidir.
Askeri disiplin hukukunda genişletici yorum yapılamaz. Disiplin yaptırımları ölçülülük ilkesi çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Savunma Hakkı ve Usul Güvenceleri
6413 sayılı Kanun’un 40. maddesi savunma hakkını düzenlemektedir. Hakkında disiplin işlemi yürütülen personele isnadın açıkça bildirilmesi ve savunma için makul süre tanınması zorunludur.
Anayasa’nın 36. maddesinde düzenlenen adil yargılanma ve savunma hakkı disiplin soruşturmaları bakımından da geçerlidir. Deliller gösterilmeden, yalnızca tek taraflı beyanla tesis edilen disiplin cezaları idari yargı denetiminde iptal edilebilmektedir.
Yargı Kararları Işığında Üste Saygısızlık
İdare mahkemeleri kararlarında üste saygısızlık fiilinin oluşabilmesi için hizmet ve kast unsurlarının birlikte gerçekleşmesi gerektiği açıkça vurgulanmaktadır.
Özellikle olayın heyecanıyla söylenen ifadelerin, üstlük makamına karşı bilinçli bir saygı göstermeme iradesi taşımaması halinde disiplin cezasının hukuka aykırı olduğu yönünde kararlar bulunmaktadır.
Bu yaklaşım, disiplin hukukunda ölçülülük ve hakkaniyet ilkelerinin önemini göstermektedir.
Sonuç
Üste saygısızlık, askeri hiyerarşiyi korumaya yönelik önemli bir disiplinsizlik türüdür. Ancak her sözlü tartışma veya iletişim gerilimi bu kapsamda değerlendirilemez. 6413 sayılı TSK Disiplin Kanunu ve TSK İç Hizmet Kanunu çerçevesinde hizmet unsuru, kast unsuru ve usul güvenceleri birlikte incelenmelidir.
Disiplin hukukunda yapılacak değerlendirmelerin teknik, ölçülü ve hukuka uygun olması hem disiplinin korunması hem de personelin haklarının güvence altına alınması açısından zorunludur.
SIRADAKİ MAKALEMİZ :
