Atama işlemleri hukuka aykırı, objektiflikten uzak veya kişisel durumlar göz ardı edilerek tesis edilebilmektedir. Bu tür işlemlere karşı personelin başvurabileceği en etkili hukuki yol, “TSK atama iptal davası” açmaktır. Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde görev yapan subay ve astsubayların atamaları, Subay ve Astsubay Atama Yönetmeliği esaslarına göre yapılmaktadır. Bu yönetmelik, personelin görev yerlerinin belirlenmesinde hizmetin ihtiyaçlarını, sağlık ve aile durumlarını, garnizon derecelerini ve yaş sınırlarını dikkate alır.
Atama İptal Davasının Hukuki Dayanağı
TSK personelinin atama işlemleri, idari işlem niteliği taşır. Dolayısıyla, İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 2. maddesi kapsamında, bu işlemlere karşı iptal davası açılabilir. Yargı denetimi; işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden yapılır.
Eğer atama işlemi;
- yönetmelikte belirlenen esaslara aykırı yapılmışsa,
- eş durumu, sağlık, çocuk eğitimi veya yaş hakkı gibi zorunlu unsurlar gözetilmemişse,
- ya da nesnel gerekçelere dayanmayan idari takdir sonucu tesis edilmişse,
bu durumda mahkemeler atama işleminin iptaline karar verebilir.
TSK Atama Yönetmeliği Uyarınca Dikkate Alınması Gereken Esaslar
Subay ve astsubayların atamaları şu temel kriterlere göre planlanır:
- Kadro ve rütbe uygunluğu
- Sağlık durumu (kendisi ve ailesi)
- Eş durumu ve çocukların eğitim koşulları
- Hizmet safahatı puanı
- Garnizon dereceleri ve hizmet süreleri
- Yaş durumu ve fiziksel şartlar
Yönetmelik açıkça belirtir ki, bu hususlar dikkate alınmadan yapılan atamalar, personel açısından hak ihlali doğurur ve iptal davasına konu edilebilir.
TSK Atama İptal Davası Emsal Kararlar
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi 1. Dairesi 2006/802 E, 2006/1004 K, 28.11.2006 Tarihli Kararı ;
- Kadroya Atanmadan Emre Atama Hukuka Aykırıdır – Subay Atama İptal Davası
Mahkeme, 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’nun 74. maddesi ile İç Hizmet Yönetmeliği’nin 359. maddesinde, subay ve astsubayların görev alacakları kadro, birlik ve askeri kurumların standart kadrolarla belirlenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Ayrıca, Subay ve Astsubay Atama Yönetmeliği’nin “kadroya göre atama” ilkesine göre, personelin doğrudan bir kadro görev yerine atanması esastır.
Bu çerçevede, davacının herhangi bir kadroya değil de “emre” atanması, yani kadro dışı bir görevlendirmeye tabi tutulması, mahkemece hukuka aykırı bulunmuştur.
Somut olayda davacı, 2006 yılı genel atama planına alınmamış olmasına rağmen, bir ay sonra başka bir personelle karşılıklı olarak görev yerlerinin değiştirilmesi suretiyle atamaya tabi tutulmuştur. Mahkeme, bu işlemin idari işlemin “sebep” ve “maksat” unsurları bakımından hukuka uygunluk taşımadığını belirterek atama işlemini iptal etmiştir.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi 1. Dairesi 2006/693E, 2006/977K , 14.11.2006 Tarihli Kararı ;
- Garnizon Hizmet Süresi Dolmadan Yapılan Atama Hukuka Aykırıdır – Astsubay Atama İptal Davası
Mahkeme, öncelikle 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu’nun 118. maddesi ile Subay ve Astsubay Atama Yönetmeliği’nin 14, 23, 24 ve 77. maddeleri uyarınca,
TSK personelinin atamalarında şu ilkelerin esas olduğunu vurgulamıştır:
-
Hizmetin aksatılmadan yürütülmesi,
-
Asgari sayıda garnizon değişikliği yapılması,
-
Garnizon hizmet süresinin tamamlanması,
-
Atamaların objektif, planlı ve mevzuata dayalı biçimde yapılması.
Mahkeme, yönetmeliğin 23 ve 24. maddelerinde garnizon hizmet süresi tamamlanmadan atama yapılabilecek hallerin açıkça sayıldığını, ancak bu haller dışında genel nitelikli bir “idari, asayiş ve zaruri sebepler” bendinin yer aldığını belirterek; bu ibarenin idareye sınırsız ve soyut düzenleme yetkisi tanımadığını, yalnızca öngörülemeyen bireysel durumlara uygulanabileceğini belirtmiştir.
Dolayısıyla, 2006 yılı “Atama Prensip Emrinde” yer alan “4 yıl görev yapan İlçe Jandarma Komutanlarının başka garnizona atanabileceği” hükmünün, yönetmeliğe aykırı olarak soyut bir genel kural getirdiği gerekçesiyle hukuken geçersiz olduğuna hükmetmiştir.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi 1. Dairesi 2006/640E, 2006/879K , 10.10.2006 Tarihli Kararı ;
- Garnizon Süresi Dolmadan, Sağlık Uygunluğu Gözetilmeden Yapılan Atama İptali
Davacı 12.05.2006 tarihinde Askeri Yüksek İdare Mahkemesinde kayda geçen dava dilekçesinde özetle; 01.12.2003 tarihinde katıldığı 6 ncı Ana Jet Üs Mlz.K.lığı İkm.K.lığı İkmal Subaylığından (Bandırma/Balıkesir) görevinden Hv.K.K.lığının 09.05.2006 tarihli 2006 yılı subay ve astsubay genel atamaları ile Hava Harp Okulu Öğe.A. 4 üncü F1. 42 nci Kol 421 inci Tim K.lığına atandığını, ancak daha önce pilot adayı öğrenci subay iken sağlık durumu nedeniyle ikmal sınıfına ayrıldığını, sağlık durumunun atandığı bu yeni göreve uygun olmadığını ve bulunduğu garnizonda asgari kalış süresini doldurmadığını belirterek, atama işleminin iptaline ve yürütmenin durdurulmasına karar verilmesini talep ve dava etmiştir.
Bu açıklamalardan sonra dava konusuna dönüldüğünde; davacının atama işlemi öncesi son görev yeri olan Bandırma da garnizon hizmet süresini doldurmadığı hususunda kuşku bulunmamaktadır. İdari, asayiş ve zaruri sebeplerle garnizonda kalış süresini tamamlamadan atanma mümkündür.
Ancak bu takdirde idarenin bu yetkisini kamu yararı, hizmet gerekleri, hizmetin aksatılmadan yürütülmesi gibi kriterleri esas alarak kullanması gerekir. Davalı idare davacıyı garnizon hizmet süresini doldurmadan atanmasını gerektiren somut idari ve zaruri sebebin ne olduğunu belirtmemiştir. Bunun yanı sıra 2006 yılı genel atamalarında bulunduğu garnizonda kalış süresini tamamlamış ve Hava Harp Okulu’na tim komutanı olarak atanabilecek başka personel olup olmadığına açıklık getirmemiştir.
Sonuç olarak; davacının bulunduğu garnizonda kalış süresini tamamlamadan atanması işleminde atama, için gerekli olan hizmetin zorunlu kıldığı idari, asayiş ve zaruri sebebin bulunmadığı, işlemin atamaların garnizonlar arasında sıra ile yapılması ilkesine uyarlı olmadığı, sebep ve amaç unsurları yönünden hukuka aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi 1. Dairesi : 2006/440E, 2006/753K , 12.09.2006
- Atamada Sıra Esası ve Garnizon Derecesi İlkesi
Mahkeme, subay ve astsubay atamalarında temel ilke olan “atamalar garnizonlar arasında süre ile yapılır” kuralına dikkat çekmiştir. Davacı, görev yaptığı garnizonda hizmet süresini tamamlamış olmasına rağmen, geçmiş hizmet safahatında hiç 1/A dereceli garnizonda görev yapmamışken, doğrudan 4. derece bir garnizona atanmıştır.
İdare, davacının görev yerinden alınmasını “idari ve zaruri nedenlerle” gerekçelendirmiştir; ancak bu gerekçe, atama planlamasında sıra esasına uygun bir ilerleme olmadığından yetersiz görülmüştür.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi 1. Dairesi 2004/779E, 2005/169K , 08.02.2005
- Kadro Uyumsuzluğu ve Yetkisiz Makam Tarafından Uygulanan Atama İşlemi
Davacı, Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nın 27.04.1998 tarihli emriyle İzmir 600 Yataklı Mevki Asker Hastanesi Ruh ve Sinir Hastalıkları Uzmanı olarak göreve atanmış, bu görevi yürütürken Ege Ordu Komutanlığı’nın 05.06.2002 tarihli emriyle başhekim yardımcısı olarak görevlendirilmiştir.
Ancak, aynı emir yazısında davacının aslında Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nın 26.08.1999 tarihli atama emriyle İzmir Merkez Komutanlığı Sağlık Şube Müdürlüğüne atandığının belirtildiği ortaya çıkmıştır.
Davacı, bu atama emrinden hiç haberdar edilmediğini, hiçbir zaman yeni görevine başlamadığını ve mevcut görevinde fiilen ve hukuken çalışmaya devam ettiğini belirterek, söz konusu atama işleminin hukuka aykırı olduğunu ileri sürmüştür.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, davalı idarenin “süre aşımı” itirazını incelemiş, ancak davacının 1999 tarihli emri hiç tebliğ edilmediği ve uygulanmadığı için süre aşımının söz konusu olmadığına hükmetmiştir.
Mahkeme, esasa ilişkin değerlendirmesinde şu temel noktaları vurgulamıştır:
-
Yetki Unsuru Bakımından:
2003 yılında hastane, Ege Ordu Komutanlığı’ndan alınarak TSK Sağlık Komutanlığı emrine verilmiştir.
Bu durumda, 2004 yılında Ege Ordu Komutanlığı tarafından yapılan “1999 tarihli atama emrinin uygulanması” talimatı, yetki unsuru yönünden hukuka aykırıdır. -
Zamansal Geçerlilik Bakımından:
Aradan beş yıl ve beş genel atama dönemi geçtikten sonra uygulanmak istenen bir atama emrinin hukuki geçerliliğini koruduğundan söz edilemez. İdare hukukunda, statü hukuku gereği personelin konumu tesadüf veya belirsizliklerle belirlenemez. Dolayısıyla, uygulanmayan bir atama emri, zımnen ortadan kalkmış sayılır. -
Kadro Uyumu Bakımından:
1999 yılında Albay rütbesinde bulunan davacının atandığı İzmir Merkez Sağlık Şube Müdürlüğü kadrosu, Deniz Kuvvetleri Komutanlığı kayıtlarına göre Binbaşı rütbesine ait bir kadrodur. Bu durum, rütbe ile kadro unvanı arasında açık bir uyumsuzluk oluşturmakta ve işlemi ayrıca hukuka aykırı hale getirmektedir.
Mahkeme, hem yetkisiz makamca tesis edilmesi, hem zaman bakımından uygulanma olanağının kalmaması,
hem de kadro-rütbe uyumsuzluğu nedeniyle, Ege Ordu Komutanlığının 31.05.2004 tarihli işlemini iptal etmiştir.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi 1. Dairesi 2005/150E, 2005/171 K , 02.02.2005
- Atamada İsteklerin Dikkate Alınmaması İddiası – Jandarma Atama İptal Davası
Davacı, 2001–2004 arasında Sarıkamış (2/C) görevini tamamladıktan sonra 2004 genel atamalarında Edirne 3’üncü Mknz. Piyade Tümen Komutanlığı Personel Şube Müdürlüğü (1/B) kadrosuna atandı. Dilekçesinde; (i) 1/A garnizonlarına öncelikle atanması gerektiğini, (ii) istek formundaki Kuşadası, Ankara, İstanbul, İzmir, Aydın tercihlerinin karşılanmadığını, (iii) sınıf değişikliği ilkelerinin ihlal edildiğini ve (iv) birkaç yıl sonraki rütbe terfisiyle kadro/rütbe uyumsuzluğu yaşanacağını ileri sürerek iptal istedi.
-
Hukuki çerçeve: 926 sayılı Kanun m.118–119 ve Atama Yönetmeliği m.1, m.3, m.14 uyarınca atamalarda temel amaç hizmetin aksamadan yürütülmesi olup, “istekli olunan yerler” yalnızca kriterlerden biridir; tek başına bağlayıcı değildir.
-
Tercihlerin neden karşılanmadığına dair somut gerekçeler:
-
1. tercih (Kuşadası 1/B): Garnizonun muvazene rütbesi Üsteğmen olduğundan, kadro/rütbe uyumu gereği davacı (Binbaşı) yerine uygun rütbede personel atanmış.
-
2. tercih (Ankara 1/A): Aynı rütbedeki personel arasında sağlık raporu, doktoraya devam ve üst karargâhta çalışmaya elverişlilik gibi objektif üstünlükler bulunmuş.
-
3.–4. tercihler (İstanbul/İzmir 1/A): Bu illere, daha önce 1/A hizmeti bulunmayan aynı rütbedeki personelin dengelenmesi amacıyla atama yapılmış; adil denge gözetilmiş.
-
5. tercih (Aydın 1/B): Kadro Albay rütbesiyle doldurulmuş.
-
-
Sınıf değişikliği iddiası: “Sınıfı değişenlerin öncelikle eski sınıfının idari/personel hizmetlerine atanması” ilkesi, eşitler arasında öncelik belirler; mutlak bir zorunluluk değildir.
-
Gelecek terfi ve kadro-rütbe uyumu: Edirne’de yakın dönem için boşalacak yarbay kadrosu bulunduğundan, öngörülen rütbe/kadro uyumsuzluğu garnizon içinde çözülebilir nitelikte görülmüş.
Mahkeme, idarenin davacının kendi safahatını, emsallerinin safahatını ve hizmet gereklerini birlikte değerlendirerek, kadro/rütbe/branş dengesi ve sağlık eğitim gibi objektif kriterlere dayalı bir planlama yaptığını belirledi. Bu nedenle, tercihlerin karşılanmamasında hukuka aykırılık bulunmadığına hükmedilerek dava reddedildi.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi 1. Dairesi 2004/171, 2004/1622K , 27.10.2004
- Sınıf ve Branş Değişikliğinde Kurul Kararı Zorunluluğu
Davacı, Hava Kuvvetleri Komutanlığı emrinde Uçak Mühimmat Teçhizat Bakım görevini yürütürken, 2003 yılında yapılan idari işlemle “Hava Uçak Bakım” sınıfından “İkmal” sınıfına geçirildi. Bu değişiklik, idarenin “belgelendirme sınavlarında başarısızlık” gerekçesine dayandırıldı. Ancak davacı, 22 yıllık hizmetinde birçok teknik yeterlilik kursunu başarıyla tamamladığını, yalnızca iki modülde ikinci seviye sertifikayı alamadığını, buna rağmen sınıf değişikliğinin haksız ve usulsüz olduğunu belirterek işlemin iptalini istedi.
-
Davacıya sınıf değişikliği emri hiç tebliğ edilmediğinden, süre aşımı bulunmadığı tespit edilmiştir. Davacı işlemi öğrendiği tarihten itibaren 60 günlük yasal süre içinde dava açmıştır.
-
Şekil unsuru bakımından:
926 Sayılı TSK Personel Kanunu’nun 25. maddesi ve Astsubay Sınıflandırma Yönetmeliği’nin 11. maddesi uyarınca, ilk ve yeniden sınıflandırma işlemleri mutlaka “Sınıflandırma Kurulları” tarafından yapılmalıdır.
Ancak somut olayda, Hava Kuvvetleri Komutanlığı, sınıflandırma kurulu kararı olmaksızın doğrudan emirle sınıf değişikliğini uygulamıştır.
İdare de savunmasında, uygulamada sınıflandırma kurullarının “yeterince etkin kullanılmadığını” kabul etmiştir. -
Dayanak mevzuat bakımından:
Hava Kuvvetleri’nin ilgili yönergesi (HKY 23-48(A)) sınav ve belgelendirme süreçlerini düzenler, ancak sınıf değişikliğini doğrudan tesis etme yetkisi vermez.
Dolayısıyla, sınavda başarısızlık gerekçesiyle yapılan doğrudan sınıf değişikliği, kanuni usule aykırı bir idari işlem niteliğindedir.
Mahkeme, sınıf değişikliğinin sınıflandırma kurulu kararı olmadan yapılmasını, “şekil unsuru yönünden hukuka aykırılık” olarak değerlendirmiştir. Bu gerekçeyle, davacının hava uçak bakım sınıfından ikmal sınıfına geçirilmesine ilişkin işlemin iptaline karar verilmiştir.
