Uydurma ve çarpıtma etik ihlali savunma örneği, doçentlik başvurularında veya bilimsel yayın süreçlerinde araştırma verilerinin gerçeğe aykırı üretildiği ya da tahrif edildiği iddiasıyla karşılaşan akademisyenlerin, ÜAK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi çerçevesinde nasıl bir savunma hazırlaması gerektiğini göstermek amacıyla bu rehberde ele alınmaktadır.
1. Uydurma ve Çarpıtma Nedir? Hukuki Tanım
ÜAK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’nin etik ihlal türlerini sıraladığı hükümde, uydurma ve çarpıtma birbirinden farklı iki fiil olarak ayrı bentlerde düzenlenmiştir. İkisi de veri bütünlüğüne yönelik ihlaller olmakla birlikte, hukuki nitelendirmeleri ve savunma stratejileri farklılaşabilir.
| Kavram | Tanım | Tipik Görünüm |
| Uydurma (Fabrication) | Araştırmaya dayanmayan veri veya bulgu üretmek; yapılmamış bir araştırmayı yapılmış gibi göstermek | Hiç toplanmamış anket/deney sonuçlarının rapor edilmesi |
| Çarpıtma (Falsification) | Araştırma kayıtlarını tahrif etmek; kullanılmayan yöntem veya cihazı kullanılmış gibi göstermek; hipoteze uymayan verileri dışlamak ya da verileri/sonuçları değiştirmek | Gerçek ölçüm sonuçlarının hipotezi destekleyecek şekilde değiştirilmesi |
2. İnceleme Süreci Nasıl İşler?
Uydurma veya çarpıtma iddiası; doçentlik başvurusunda görevli bir jüri üyesinin raporu, bir dergi editörünün bildirimi, üçüncü bir kişinin şikâyeti veya kurumun re’sen tespiti üzerine gündeme gelebilir. Süreç şu aşamalarla ilerler:
- Ön İnceleme: İddianın somut bilgi ve belgeye dayanıp dayanmadığı değerlendirilir; salt kanaate dayalı ihbarlar işleme alınmaz.
- Savunma Talebi: Adaya iddia yazılı olarak bildirilir ve belirli bir süre içinde yazılı savunma sunması istenir.
- Bilirkişi/Uzman İncelemesi: Komisyon gerekli görürse, ham veri setleri ve metodolojiyi teknik açıdan değerlendirmesi için uzman veya bilirkişi görüşüne başvurabilir.
- Karar: Kurul, savunma ve varsa bilirkişi raporunu birlikte değerlendirerek etik ihlalin bulunup bulunmadığına karar verir.
Bu genel işleyiş, sitemizde ayrıca ele aldığımız “Doçentlik Etik Kurul Savunması-Süreç-Örnek Dilekçe” ve “Etik İhlal Nedir?” başlıklı yazılarımızdaki süreçle örtüşür; aradaki fark, bu yazıda özellikle uydurma ve çarpıtma iddialarına özgü savunma stratejisinin ele alınmasıdır.
3. Örnek Savunma Dilekçesi
Aşağıdaki örnek, uydurma ve çarpıtma iddialarına karşı nasıl kapsamlı ve belgeyle desteklenmiş bir savunma kurgulanabileceğini göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Her somut olay kendine özgü olduğundan, bu metin yalnızca yol gösterici bir taslak niteliğindedir; gerçek bir savunmada yer/tarih/kurum bilgileri ve deliller adayın kendi dosyasına göre doldurulmalıdır.
ÖRNEK SAVUNMA DİLEKÇESİ (TASLAK — GERÇEK OLAYA UYARLANMALIDIR)
……… Üniversitesi Rektörlüğü Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Başkanlığı’na
Konu: Doçentlik başvurumda tarafıma yöneltilen “uydurma” ve “çarpıtma” etik ihlali iddialarına ilişkin savunmamdır.
Tarafıma yöneltilen iddia, başvuru dosyamda yer alan “……… Konusunda Deneysel Bulgular” başlıklı çalışmamda kullanılan verilerin gerçeğe dayanmadığı (uydurma) ve/veya elde edilen ölçüm sonuçlarının hipotezimi destekleyecek şekilde değiştirildiği (çarpıtma) yönündedir. İddialara ilişkin açıklamalarımı ve somut delillerimi aşağıda arz ederim:
I. Uydurma İddiasına Karşı Cevaplarım — Söz konusu araştırmada kullanılan tüm veriler, ……… tarihleri arasında ……… laboratuvarında/sahasında gerçekleştirilen ölçümlere dayanmaktadır. Ham veri kayıtları, tarih damgalı laboratuvar defteri, cihaz çıktı raporları ve varsa etik kurul araştırma izin belgesi ekte sunulmuştur. Verilerin gerçekten toplandığı, bağımsız üçüncü kişilerin yazılı beyanlarıyla da doğrulanabilir durumdadır.
II. Çarpıtma İddiasına Karşı Cevaplarım — İddiaya konu edilen veri seti ile yayımlanan makaledeki sonuçlar arasında farklılık bulunduğu iddiası, kullanılan istatistiksel yöntemin doğal bir sonucudur. Aykırı değerlerin yöntemsel gerekçelerle dışlanması, ilgili alanda kabul gören analiz standardına uygun biçimde yapılmış ve makalenin yöntem bölümünde açıkça belirtilmiştir.
III. Usul, Kast ve Ölçülülük Unsurları Çerçevesinde Etik İhlal Teşkil Etmediği Hususu — Etik ihlallerin değerlendirilmesinde kast unsuru ve menfaat sağlama amacı önem taşımaktadır. Somut olayda verilerin kasıtlı olarak üretilmediği veya tahrif edilmediği, yalnızca kabul gören bilimsel yöntemin uygulandığı belgelerle ortaya konmuştur.
Yukarıda arz edilen nedenlerle; uydurma ve çarpıtma iddialarının dayanaksız olduğunun tespitine, gerekiyorsa bağımsız bilirkişi incelemesi yaptırılmasına ve başvurumun bilimsel nitelik üzerinden yeniden değerlendirilmesine karar verilmesini saygıyla arz ederim.
Tarih: …/…/20… Ad-Soyad, İmza: ………
4. Yaptırımlar
Uydurma ve çarpıtma, akademik etik ihlaller arasında en ağır yaptırım grubunda değerlendirilir; çünkü doğrudan bilimsel verinin güvenilirliğini hedef alır.
- Doçentlik başvurusu bakımından: İhlalin kabulü hâlinde başvuru doğrudan iptal edilir ve aday, en erken izleyen üçüncü dönemde yeniden başvurabilir.
- Yayın süreci bakımından: İlgili makalenin geri çekilmesi (retraction) talep edilebilir.
- TÜBİTAK destekli projelerde: AYEK tarafından proje durdurma, başvuru yasağı veya kurum faaliyetlerinden men gibi yaptırımlar gündeme gelebilir.
5. İtiraz ve Dava Süreci
Etik kurul kararı bir idari işlem niteliğindedir. Aday, kararın hukuka aykırı olduğunu düşünüyorsa öncelikle idari itiraz yoluna başvurabilir; bu zorunlu bir ön koşul olmasa da fiilen işlevsel bir hazırlık aşamasıdır. İtiraz sonuç vermezse veya doğrudan dava yoluna gidilmek istenirse, kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Dava dilekçesinde, kararın usul ve esas yönünden hukuka aykırılığı; savunma hakkının gereği gibi kullandırılıp kullandırılmadığı; delillerin objektif değerlendirilip değerlendirilmediği somut biçimde ortaya konmalıdır. Telafisi güç zarar bulunması hâlinde yürütmenin durdurulması da talep edilebilir.
İtiraz ve dava sürecine ilişkin ayrıntılı bilgiyi “Etik İhlal İtiraz ve Dava Süreçleri” başlıklı yazımızda bulabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular – Uydurma ve Çarpıtma Etik İhlali Savunma Örneği
Uydurma ile çarpıtma arasındaki fark nedir?
Uydurmada veri baştan gerçek değildir ve yaratılmıştır; çarpıtmada ise gerçek veri mevcuttur ancak sonradan tahrif edilmiş veya hipoteze uydurulmak için değiştirilmiştir. Bu iki fiil ÜAK Yönergesi’nde ayrı bentlerde tanımlanır.
Savunmada hangi belgeler kullanılmalıdır?
Ham veri kayıtları, laboratuvar/saha defterleri, cihaz çıktı raporları, analiz yazılım kayıtları, etik kurul araştırma izin belgeleri ve varsa ortak araştırmacıların yazılı beyanları savunmanın temel dayanaklarıdır.
Savunma verilmezse ne olur?
Belirlenen süre içinde yazılı savunma sunulmazsa, adayın savunma hakkından feragat ettiği kabul edilir ve inceleme mevcut bilgi ve belgeler üzerinden sonuçlandırılır. Bu durum çoğu zaman aleyhe sonuç doğurur.
Etik kurul kararına karşı hangi yollara başvurulabilir?
Aday önce idari itiraz yoluna başvurabilir; sonuç alınamazsa kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.
İlgili Yazılarımız
- İntihal Soruşturması Savunma Örneği — intihal iddialarına karşı savunma
- Tekrar Yayım Etik İhlali – Savunma – İtiraz – Dava
- Haksız Yazarlık Etik İhlali – İtiraz – Dava
- Dilimleme Etik İhlal Nedir?
- TÜBİTAK AYEK Kapsamında Etik İhlal Türleri ve Cezalar
Yasal Kaynaklar
2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, m.53 (disiplin hükümleri dayanağı)
Üniversitelerarası Kurul Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi — etik ihlal türlerinin tanımlandığı hüküm
Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
Doçentlik Yönetmeliği (RG: 15/4/2018, S:30392) ve 14/10/2025 t. 33047 s. RG ile yapılan değişiklikler
Bu içeriğin yazarı ve hukuki denetleyicisi
Kurucu Avukat · Reform Hukuk Bürosu
- Ankara 2 No'lu Barosu
- Sicil No: 3148
- İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi
- Yenimahalle / Ankara
Av. Gökhan YILMAZ , Reform Hukuk Bürosu'nun kurucu avukatıdır. Ankara 2 No'lu Barosuna 3148 sicil numarasıyla kayıtlı olup askerî hukuk, idare hukuku, yükseköğretim hukuku ve ceza hukuku alanlarında çalışmaktadır.
Uzmanlık alanları
- Askerî Hukuk
- İdare Hukuku
- Yükseköğretim Hukuku
- Ceza Hukuku
