TÜBİTAK AYEK Kararına İtiraz ve İptal Davası

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK) tarafından aleyhine etik ihlal kararı verilen bir araştırmacı; bilimsel itibarını, TÜBİTAK desteklerini, üniversitedeki statüsünü ve akademik kariyerinin gidişatını tek bir idari işlemle kaybedebilir. TÜBİTAK AYEK kararına itiraz, bu süreçte araştırmacıya tanınan ilk ve en kritik hukuki imkândır; doğru kullanıldığında kararın yeniden değerlendirilmesini, kullanılmadığında ise karşı konulamaz sonuçları beraberinde getirir.

Bu yazımızda; mevzuat hükümleri esas alınarak AYEK kararlarının hukuki niteliği, idari itiraz süreci (15 gün), iptal davası (60 gün), zamanaşımı (5 yıl), yaptırım türleri ve savunma stratejisi ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Uydurma ya da doğrulanmamış herhangi bir mahkeme kararına yer verilmemiş; her hukuki sonuç yalnızca Yönetmelik maddelerine ve İYUK hükümlerine dayandırılmıştır.

1-TÜBİTAK AYEK Nedir? Kuruluş ve Yetki Çerçevesi

AYEK, TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği‘nin (RG: 10.07.2012 tarih ve 28349 sayılı Resmî Gazete; son değişiklik: 2023) 5. maddesinin 1. fıkrası uyarınca TÜBİTAK Bilim Kurulu tarafından dört yıl için seçilen, en az biri hukukçu olmak üzere dokuz üyeden oluşan bağımsız bir uzmanlık kuruludur.

Kurulun inceleme yetkisi; TÜBİTAK tarafından desteklenen veya sonuçlanan araştırma projeleri, burs programları, teşvik ve ödül süreçleri ile kurumsal yayınlar kapsamındaki etik ihlal iddialarını kapsar (Yönetmelik m. 2/1). AYEK, ihbar ya da re’sen başlatılan inceleme sonucunda “etik ihlal var” veya “etik ihlal yok” olmak üzere iki türlü karar verebilir.

AYEK Kararlarının Hukuki Niteliği

AYEK’in etik ihlal tespiti içeren kararları, bireysel idari işlem niteliği taşır. Bu nitelendirme iki sonuç doğurur:

• İdari itiraz yoluna açıktır: Yönetmelik m. 7/7 kapsamında 15 günlük süre içinde TÜBİTAK Başkanlığına itiraz edilebilir.
• İdari yargı denetimine tabidir: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) m. 7 uyarınca 60 günlük süre içinde Ankara İdare Mahkemelerinde iptal davası açılabilir.

Kararların “kesin ve bağlayıcı” niteliği taşıması, idari yargı denetiminin önünde engel oluşturmaz; aksine, bu özellik doğrudan iptal davası açma yolunu açar.

2- AYEK İnceleme Süreci: Başlangıçtan Karara

AYEK sürecini hukuken doğru takip edebilmek için, karardan önce hangi aşamalardan geçildiğini bilmek gerekir. Bu aşamaların her birinde araştırmacının belirli hakları ve süreleri mevcuttur.

2.1. İhbar veya Re’sen Başlatma

Soruşturma, üçüncü bir kişinin yazılı ihbarı ya da Kurulun re’sen tespit yoluyla başlatılabilir. Asılsız ihbarcılar da yaptırıma tabi olduğundan (Yönetmelik m. 10/8), bu mekanizma kötüye kullanıma karşı bir denge unsuru içermektedir.

2.2. Ön İnceleme ve Kabul Kararı

Başkanlık, başvuruyu Kurula sevk eder. Kurul, yetkisi dışında kalan ya da zamanaşımına uğramış iddiaları kabul etmeden reddedebilir. Bu aşamada yetkisizlik veya zamanaşımı itirazı yapılabilir.

2.3. Raportör ve Bilirkişi Süreci

Kurul, inceleme için alanında uzman bir raportör görevlendirebilir. Teknik konularda bağımsız bilirkişiye başvurulabilir. Raportörün kimliği gizlidir (Yönetmelik m. 12).

2.4. Savunma Hakkının Kullandırılması

Etik ihlal kararı verilebilmesi için ilgilinin savunmasının alınması zorunludur (Yönetmelik m. 7/4). Savunma, yazılı tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde yapılmalıdır; bu süre içinde savunma sunulmazsa hak kullanılmış sayılır.

2.5. Karar ve Tebligat

Kurul kararı, Başkan tarafından onaylanır ve ilgiliye yazılı olarak tebliğ edilir (m. 7/7). Tebliğ tarihinden itibaren hem 15 günlük idari itiraz hem de 60 günlük dava açma süreleri işlemeye başlar.

3. AYEK Kararına İdari İtiraz: 15 Günlük Hak

Yönetmeliğin 7. maddesinin 7. fıkrası, AYEK kararına karşı idari itiraz hakkını açıkça düzenlemektedir. Bu fıkraya göre; etik kural ihlali incelemesi yapılan kişi, karar hakkında tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde TÜBİTAK Başkanlığına yazılı itirazda bulunabilir.

3.1. Süre ve Nitelik

15 günlük süre, hak düşürücü nitelik taşır. Sürenin kaçırılması hâlinde idari itiraz yolu kapanır; ancak bu durum, İYUK kapsamındaki iptal davası açma hakkını doğrudan ortadan kaldırmaz.

3.2. İtirazın Muhatabı ve Usulü

İtiraz, TÜBİTAK Başkanlığına hitaben yazılı dilekçeyle yapılır. Başkanlık, başvuruyu değerlendirmek üzere yeniden AYEK’e sevk eder. Kurul, gerekirse ek inceleme yürütebilir.

3.3. İtiraz Dilekçesinde Öne Çıkarılması Gereken Hukuki Argümanlar

Reform Hukuk Bürosu olarak AYEK itiraz dosyalarında etkili sonuç veren argüman grupları şunlardır:

a) Usul Hukuku Argümanları

• Savunma hakkının ihlali: Yönetmelik m. 7/4 çerçevesinde savunma alınmadan karar verilmesi
• Tebligat usulsüzlüğü: Yasal tebligat prosedürlerine aykırılık (7201 sayılı Tebligat Kanunu)
• Yetki aşımı: İnceleme konusunun AYEK’in görev alanı dışında kalması (Yönetmelik m. 2/1)
• Zamanaşımı: Eylemin gerçekleşme tarihinden itibaren 5 yılın geçmesi (Yönetmelik m. 11/1)

b) Esas Hukuku Argümanları

• Atıf zinciri analizi: Aşırma (intihal) iddialarında akademik atıf normlarının yanlış uygulanması
• Kasıt veya ağır ihmal eşiği: Yaptırım uygulanabilmesi için m. 10/2’deki şartın somut delille ispatlanmamış olması
• Ortak literatür savunması: İddianame konusu ifadelerin teknik alanyazında yaygın kullanımda olduğunun gösterilmesi
• Yazarlık katkısının belgelenmesi: E-posta, ham veri, yazım süreci izleri gibi dijital kanıtlar

c) Orantılılık İlkesi Argümanı

Türk idare hukukunda orantılılık ilkesi, Anayasa m. 13 ve Danıştay içtihadıyla köklü biçimde yerleşmiştir. Uygulanan yaptırım süresi, eylemin niteliği ve araştırmacının kariyer geçmişiyle orantısız ise bu husus dilekçede ayrıca vurgulanmalıdır.

4-AYEK Kararına Karşı İptal Davası

4.1. Dava Açma Süresi — 60 Gün

İYUK m. 7 uyarınca, AYEK kararının tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılmalıdır. İdari itiraza başvurulmuşsa, itirazın reddine ilişkin kararın tebliğinden veya ret sayılan sessizlik hâlinden (60 günlük bekleme) itibaren kalan süre işlemeye devam eder (İYUK m. 11).

4.2. Görevli ve Yetkili Mahkeme

TÜBİTAK’ın merkezi Ankara’da bulunduğundan, AYEK kararlarına karşı açılacak iptal davaları Ankara İdare Mahkemelerinde görülür. Üniversitenin ayrıca başlattığı disiplin cezasına karşı açılacak dava ise üniversitenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde görülür.

4.3. Dava Dilekçesinde Talep Edilebilecek Hususlar

a) Yürütmeyi Durdurma (YD) Talebi

İYUK m. 27 uyarınca yürütmeyi durdurma talep edilebilir. Mahkeme, iki koşulun birlikte gerçekleşmesi hâlinde bu talebi kabul edebilir:

• İdari işlemin açıkça hukuka aykırı olması
• Uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararın doğacak olması

AYEK kararının uygulanmasıyla birlikte araştırmacının devam eden projesinin durdurulması veya bursuyla bağlantısının kesilmesi, YD talebini destekleyen somut zarar argümanı olarak öne sürülebilir.

b) Tam Yargı Davası

Hukuka aykırı AYEK kararı nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zararlar, iptal davasıyla birlikte ya da ayrı bir tam yargı davasıyla tazminat olarak talep edilebilir.

5. Kanun Yolları: İstinaf ve Temyiz

5.1. İstinaf — Bölge İdare Mahkemesi

İdare mahkemesinin kararına karşı, tebliğden itibaren 30 gün içinde bağlı bulunulan Bölge İdare Mahkemesi nezdinde istinaf yoluna başvurulabilir (İYUK m. 45).

5.2. Temyiz — Danıştay

İYUK m. 46 kapsamındaki koşulların gerçekleşmesi hâlinde, Bölge İdare Mahkemesi kararına karşı Danıştay’da temyiz yoluna gidilebilir. AYEK kararlarının niteliği göz önünde bulundurulduğunda temyiz aşamasında özellikle orantılılık ilkesi ve idare hukukunun genel ilkeleri belirleyici olmaktadır.

6. Etik İhlal Türleri ve Yaptırım Süresi Tablosu

Yönetmeliğin 9. maddesi, AYEK’in inceleyebileceği etik ihlalleri kapalı bir liste hâlinde sıralamaktadır. 10. madde ise her ihlal türü için yaptırım aralığını belirlemektedir. Yaptırım uygulanabilmesi için kasıt veya ağır ihmalin varlığı zorunludur (m. 10/2).

Önemli: TÜBİTAK, somut olayın özelliklerine göre tablodaki süreler üzerinden 1/3 oranında artırma veya azaltma yapabilir (Yönetmelik m. 7/6). Ayrıca ilk yaptırım kararının onay tarihinden itibaren 5 yıl içinde yeni bir ihlal tespit edilirse, süre yarısı kadar artırılır (m. 10/9).

7. Yaptırımın Sonuçları ve Bağlantılı Süreçler

7.1. Doğrudan Yaptırım Sonuçları (Yönetmelik m. 10)

• TÜBİTAK’a yeni proje, burs ve destek başvurularının reddedilmesi
• Devam eden proje, burs ve etkinliklerden çıkarılma
• TÜBİTAK yayın organlarında makale yayınlama ve konferanslarda sunum yasağı
• Hakem, danışman, raportör ve kurul üyeliği görevlerinin sonlandırılması
• TÜBİTAK ödüllerine aday gösterilememe

7.2. Üniversite Bildirim Mekanizması ve Disiplin Riski

Yaptırım kararı, Başkan tarafından araştırmacının bağlı bulunduğu kurumun üst yöneticisine “gizli belge” formatında bildirilir (Yönetmelik m. 10/7). Bu bildirim, üniversite bünyesinde 2547 sayılı Kanun ve Yükseköğretim Kurumları Yönetici, Öğretim Elemanı ve Memurları Disiplin Yönetmeliği kapsamında ayrı bir disiplin soruşturması başlatılmasının önünü açar.

8. Zamanaşımı: 5 Yıllık Sınır ve Durma Hâlleri

Yönetmeliğin 11. maddesi, AYEK’in inceleme başlatma yetkisini eylemin gerçekleştiği tarihten itibaren 5 yıl ile sınırlamaktadır. Bu süre geçmiş olan etik ihlal iddiaları, zamanaşımına uğramış sayılır ve Kurul inceleme başlatamaz.

8.1. Zamanaşımının Durduğu Hâl

İhlal eyleminin aynı zamanda suç teşkil etmesi ve yetkili savcılık tarafından kamu davası açılmış olması hâlinde, ceza yargılaması süresince AYEK’in inceleme yetkisi bakımından zamanaşımı durur (Yönetmelik m. 11/2). Bu hüküm özellikle uydurma veri ve intihal içerikli fiillerde kritik önem taşır.

8.2. Zamanaşımı İtirazının Yapılması

İtiraz ya da dava aşamasında zamanaşımı itirazı, hem idari itiraz dilekçesine hem de dava dilekçesine açıkça yazılmalıdır. Mahkeme, idarenin inceleme yetkisini aşıp aşmadığını re’sen incelemekle birlikte, tarafça ileri sürülmesi ispat kolaylığı sağlar.

9. Gizlilik İlkesi ve Dosyaya Erişim (Yönetmelik m. 12)

AYEK soruşturması süresince ve karar sonrasında; inceleme dosyaları, raportör, danışman ve ihbarcı kimlikleri gizlidir. Bu bilgiler 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında yalnızca hakkında inceleme yapılan kişiye, üçüncü kişilerin isimleri belirtilmeksizin verilebilir.

Dosyaya Erişim Stratejisi

İtiraz veya dava hazırlığı aşamasında, Bilgi Edinme Kanunu kapsamında yapılacak erişim talebi; raportör raporunun içeriğini, kullanılan bilirkişi metnini ve iddianın dayandırıldığı teknik değerlendirmeleri gün yüzüne çıkarabilir. Bu belgelerin incelenmesi, teknik karşı argüman geliştirmek açısından vazgeçilmezdir.

10. Yapay Zeka Kaynaklı Atıf Sorunları ve AYEK

2024’ten itibaren hızla yaygınlaşan üretici yapay zeka araçları, akademik yazımda yeni bir etik risk alanı oluşturmuştur: halüsinasyon kaynaklı gerçek dışı referanslar. Bu durum, araştırmacının bilerek uydurma yapmamış olmasına karşın Yönetmelik m. 9’daki “Uydurma” ya da “Aşırma” kapsamında değerlendirilebilir.

Mevcut Yönetmelik, yapay zeka kullanımını açıkça düzenlememektedir. Bu boşluk, kasıt veya ağır ihmal eşiğinin (m. 10/2) değerlendirilmesini doğrudan etkiler. Araştırmacının yapay zeka kullanıldığını beyan edip etmediği, referans doğrulaması için gerekli özeni gösterip göstermediği, uygulamada belirleyici faktörler olarak öne çıkmaktadır.

11. Süreç Takvimi: Adım Adım Eylem Planı

* Önemli: İdari itiraza başvurulmuşsa dava süresinin nasıl işlediğini İYUK m. 11 çerçevesinde ayrıca hesaplayınız. Her somut olay ayrı değerlendirilmelidir.

12. Sıkça Sorulan Sorular

TÜBİTAK AYEK kararına itiraz süresi kaç gündür?

Yönetmelik m. 7/7 uyarınca tebliğ tarihinden itibaren 15 gündür. Bu süre hak düşürücü nitelikte olup kaçırılması hâlinde idari itiraz yolu kapanır.

İdari itiraz yapılmazsa dava hakkı düşer mi?

Hayır. İYUK m. 7 kapsamındaki 60 günlük iptal davası süresi, idari itiraz yapılıp yapılmadığından bağımsız olarak işler. Ancak idari itiraz, idarenin kararı yeniden değerlendirmesini sağlayacağından gereksiz bir yargılama masrafını önleyebilir.

AYEK kararına hangi mahkemede dava açılır?

TÜBİTAK’ın merkezi Ankara’da bulunduğundan dava Ankara İdare Mahkemelerinde açılır. Üniversitenin başlattığı disiplin davası ise üniversitenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde görülür.

Zamanaşımı savunması ne zaman ileri sürülmelidir?

Hem idari itiraz dilekçesinde hem de dava dilekçesinde açıkça belirtilmelidir. Eylem tarihinden itibaren 5 yılın geçmesi hâlinde Kurul’un inceleme yetkisi bulunmamaktadır (Yönetmelik m. 11/1).

AYEK kararı üniversite disiplin sürecini otomatik olarak başlatır mı?

Üniversiteye “gizli belge” formatında bildirim zorunludur (m. 10/7). Bu bildirim disiplin soruşturması başlatılmasına yol açabilir; ancak iki süreç hukuken birbirinden tamamen bağımsızdır. Üniversite kendi takdir yetkisini kullanır.

İntihal iddialarında savunmayı nasıl kurmalıyım?

Benzerlik yüzdesinin tek başına belirleyici olmadığını ortaya koyun. Ortak literatür, akademik jargon ve atıf normlarının doğru uygulandığını belgelendirin. Gerekirse bağımsız bir akademik intihal analiz raporu hazırlatın. Kasıt veya ağır ihmalin varlığının ispat yükünün idare üzerinde olduğunu vurgulayın.

AYEK soruşturması süresince TÜBİTAK desteğim devam eder mi?

Soruşturma aşamasında kural olarak destek askıya alınmaz; yaptırım kararının Başkan tarafından onaylanmasıyla birlikte kısıtlamalar başlar. Ancak bazı projelerde geçici tedbir uygulanabilir; bu durumda YD talebi aciliyeti artırır.

Sonuç ve Hukuki Destek

AYEK kararlarına itiraz; 15 günlük idari itiraz, 60 günlük iptal davası, 5 yıllık zamanaşımı, kasıt-ağır ihmal eşiği ve gizlilik kuralları gibi birden fazla hukuki araçlığın eş zamanlı yönetilmesini gerektiren teknik bir alandır. Herhangi bir aşamadaki usul hatası veya süre kaçırma, araştırmacının en güçlü savunma argümanını işlevsiz bırakabilir.

Reform Hukuk Bürosu, Ankara merkezli idare hukuku pratiğiyle AYEK kararlarına itiraz, idari iptal davaları ve bağlantılı üniversite disiplin süreçlerinde avukatlık ve danışmanlık hizmeti sunmaktadır. AYEK kararınızın tebliğinden itibaren süre kaybetmeden hukuki değerlendirme yaptırmanızı öneririz.